Rośliny lecznicze od wieków stanowią istotny element medycyny tradycyjnej na całym świecie. Ich właściwości terapeutyczne były znane już w starożytności, a przekazywana przez pokolenia wiedza opierała się głównie na obserwacji i doświadczeniu. Ale czy wszystkie preparaty ziołowe mają taką samą jakość i są tak samo bezpieczne? Sprawdźmy to! Zobacz, jak ocenić jakość, skuteczność i bezpieczeństwo wyciągów z ziół.

W artykule przyjrzymy się, jak przebiegała droga od tradycyjnego zastosowania roślin w medycynie do nowoczesnych metod ich standaryzacji.

Roślina lecznicza – skąd zioła czerpią swą moc?

Rośliny działają leczniczo, ponieważ wytwarzają związki chemiczne, które wpływają na funkcjonowanie ludzkiego organizmu. Te substancje – zwane metabolitami wtórnymi – nie są niezbędne do życia samej rośliny, ale chronią ją przed szkodnikami, grzybami czy bakteriami. Dla człowieka wiele z tych związków okazuje się mieć właściwości terapeutyczne.

Do najważniejszych grup aktywnych składników roślin należą m.in.: alkaloidy, flawonoidy, garbniki, saponiny, olejki eteryczne i glikozydy. Mogą one działać przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie, uspokajająco, moczopędnie, rozkurczowo czy przeciwbólowo. Przykładowo salicyna z kory wierzby stanowi naturalny prekursor aspiryny, a alkaloidy z maku lekarskiego dały początek silnym lekom przeciwbólowym.

Co ważne, działanie roślin leczniczych często opiera się na synergii wielu związków zawartych w całym ekstrakcie, a nie tylko jednej, wyizolowanej substancji. Dlatego fitoterapia – choć oparta na naukowych podstawach – różni się od leczenia czystymi substancjami chemicznymi stosowanymi w medycynie konwencjonalnej.

Co wpływa na skład substancji aktywnych w roślinie?

Zawartość substancji aktywnych w roślinach leczniczych nie jest stała – może się znacznie różnić w zależności od wielu czynników środowiskowych. Roślina, choć należy do tego samego gatunku, może wytwarzać różne ilości składników czynnych w zależności od warunków, w jakich rośnie.

Do najważniejszych czynników wpływających na skład fitochemiczny należą:

• klimat i pogoda – nasłonecznienie, temperatura, wilgotność powietrza;
• gleba – jej skład mineralny, pH, zasobność w wodę i mikroelementy;
• wysokość nad poziomem morza – rośliny górskie często zawierają więcej metabolitów obronnych;
• pora zbioru – różne fazy rozwojowe (np. przed kwitnieniem, w pełni kwitnienia) mają różny profil chemiczny;
• sposób uprawy i zbioru – nawożenie, obecność pestycydów, a także metody suszenia i przechowywania surowca.

Dlatego nawet ta sama roślina, zebrana w różnych regionach lub porach roku, może różnić się aktywnością farmakologiczną. To właśnie z tego powodu w nowoczesnej fitoterapii i przemyśle zielarskim tak ważna jest standaryzacja, czyli kontrola jakości i oznaczanie zawartości substancji czynnych w surowcu roślinnym.

Czy standaryzacja zawsze jest konieczna?

Nie wszystkie rośliny lecznicze wytwarzają składniki aktywne w jednakowym stopniu wrażliwe na czynniki środowiskowe. Niektóre rośliny mają bardzo stabilny skład niezależnie od miejsca uprawy czy warunków pogodowych. W takich przypadkach ścisła standaryzacja nie zawsze jest konieczna, a kontrola jakości może opierać się głównie na cechach organoleptycznych (świeżość, barwa, zapach, smak) czy ogólnej zawartości związków w wyciągu z ziół.

Jednak są rośliny, których skład chemiczny silnie zależy od warunków środowiskowych – na przykład od nasłonecznienia, fazy wzrostu czy typu gleby. W ich przypadku zawartość substancji aktywnych może się znacznie różnić między poszczególnymi partiami surowca. Dla takich roślin standaryzacja jest niezbędna, aby zapewnić skuteczność i bezpieczeństwo stosowania. Jest to szczególnie istotne, jeśli zioła te mają być stosowane w lecznictwie.

Dlatego podejście do standaryzacji powinno być elastyczne i dostosowane do tego, którą roślinę chcemy zastosować w leczeniu.

Standaryzacja ma też znaczenie w określaniu takich dawek substancji aktywnej, które rzeczywiście pomagają w danej chorobie.

Podajmy dwa przykłady:

1. W przypadku kasztanowca zwyczajnego (Aesculus hippocastanum), główne składniki czynne – escyna i flawonoidy – mają dość przewidywalny profil, ale dla zachowania skuteczności preparatów do stosowania w niewydolności żylnej wymagana jest standaryzacja, szczególnie pod względem zawartości escyny.
2. Z kolei ruszczyk kolczasty (Ruscus aculeatus), stosowany również w terapii przewlekłej niewydolności żylnej, zawiera saponozydy steroidowe (m.in. ruskogeninę), które mogą wykazywać zmienność zależną od miejsca uprawy. Dlatego także w jego przypadku standaryzacja – choć nie zawsze obowiązkowa – jest zalecana w celu zapewnienia powtarzalnego działania leczniczego rośliny.

Dlaczego rozpuszczalnik ma znaczenie dla wyciągu z ziół?

Podczas przygotowywania wyciągów z roślin (czyli ekstraktów) ważne jest także, jakiego rozpuszczalnika użyjemy do „wyciągania” substancji aktywnych do roztworu. To właśnie ten płyn decyduje o tym, jakie składniki z rośliny przejdą do gotowego produktu.

Różne składniki roślin rozpuszczają się w różnych cieczach. Na przykład:

• Woda dobrze „wyciąga” składniki, które się w niej rozpuszczają.. Będą to np. niektóre garbniki, śluzy czy glikozydy – często wykazujące działanie ściągające, osłaniające czy moczopędne.
• Alkohol (np. etanol) potrafi „wyciągnąć” więcej składników – nie tylko te rozpuszczalne w wodzie, ale też np. olejki eteryczne, flawonoidy czy niektóre substancje działające na układ nerwowy.
• Używa się też innych rozpuszczalników (np. oleje, eter), dostosowanych do konkretnej substancji, którą chcemy uzyskać w roztworze.

Dlaczego to ważne? Bo ta sama roślina może dać różne efekty w zależności od tego, jakiego rozpuszczalnika użyjemy.

Na przykład napar  z korzenia kozłka lekarskiego (zaparzonego gorącą wodą) będzie miał działanie łagodne, ale ekstrakt alkoholowy z tej samej rośliny – dużo silniejsze działanie uspokajające i nasenne.

Rozpuszczalnik wpływa też na:

• formę produktu (herbata, nalewka, kapsułka itp.),
• to, dla kogo dany preparat jest przeznaczony (np. dzieciom nie podaje się preparatów z alkoholem),
• trwałość i jakość ekstraktu z roślin.

Dlatego wybór odpowiedniego rozpuszczalnika to ważny etap w produkcji preparatów ziołowych – dzięki niemu można uzyskać skuteczny, bezpieczny i dopasowany do naszych potrzeb produkt.

Dlaczego ważne, z jakiej części rośliny powstaje ekstrakt?

Różne części tej samej rośliny mogą zawierać inne składniki aktywne, a co za tym idzie – mogą mieć różne działanie lecznicze. Dlatego bardzo ważne jest, czy ekstrakt przygotowano np. z liści, kwiatów, owoców czy korzeni.

Przykład: głóg (Crataegus spp.)

• Kwiatostan i liście głogu są bogate we flawonoidy i procyjanidyny, które wzmacniają serce i poprawiają krążenie, szczególnie u osób starszych.
• Owoce głogu również mają działanie wspierające układ krążenia, ale zawierają nieco inny zestaw składników, m.in. więcej cukrów i witamin, przez co działają łagodniej.

Dlatego ważne jest, aby na opakowaniu lub w opisie produktu było jasno podane, z jakiej części rośliny pochodzi ekstrakt, bo od tego zależy jego działanie.

Czym jest DER i standaryzacja?

W produktach ziołowych często spotykamy się z pojęciami, takimi jak DER czy standaryzacja. Co one oznaczają i dlaczego są ważne?

Ludzie, obserwując otaczającą ich przyrodę, uczyli się korzystać z ziół. Na początku jedli świeże rośliny lub poddawali je suszeniu, by następnie przygotować je w formie sproszkowanej lub zrobić z nich napar. Te tradycyjne formy stosujemy także dziś. Jednak wprowadzenie ekstraktów z ziół pozwoliło na osiągnięcie większego stężenia substancji czynnych. Ułatwiło to pacjentom odpowiednie dawkowanie, umożliwiające osiągnięcie lepszego efektu leczniczego. Dodatkowo w dzisiejszych czasach coraz większy nacisk kładzie się na jakość, bezpieczeństwo i powtarzalność działania ekstraktów roślinnych. Kluczowym elementem tej zmiany jest standaryzacja, w tym oznaczanie DER (Drug Extract Ratio).

DER – stosunek ilości surowca do ilości wyciągu

DER (Drug Extract Ratio) to skrót, który opisuje, ile surowca roślinnego (np. liści, korzeni czy kwiatów) zostało użyte do uzyskania określonej ilości ekstraktu. Podaje się go w formie liczbowej, np.:

DER 4:1 oznacza, że z 4 części (np. 4 gramów) surowca uzyskano 1 część (czyli 1 gram) ekstraktu. Im wyższa pierwsza liczba, tym bardziej „skoncentrowany” jest ekstrakt. DER pomaga porównać różne preparaty i ocenić, jak dużo surowca faktycznie zawierają.

Mówiąc inaczej, jeśli w kapsułce mamy 100 mg ekstraktu z danej rośliny oznaczonego DER 4:1, możemy przeliczyć, że do jej wykonania użyto 400 mg suchego surowca roślinnego.

Standaryzacja – gwarancja zawartości konkretnego składnika

Rośliny zawierają wiele różnych substancji, ale nie wszystkie odpowiadają za ich działanie lecznicze. Dlatego w wielu nowoczesnych ekstraktach stosuje się tzw. standaryzację, czyli potwierdzenie, że ekstrakt zawiera określoną ilość jednego ważnego składnika aktywnego.

Na przykład ekstrakt z kasztanowca może być np. standaryzowany na 20% escyny – to znaczy, że w każdej dawce znajduje się stała ilość tego składnika, który działa przeciwobrzękowo i uszczelniająco na naczynia krwionośne. Wiadomo wtedy, że np. 40 mg wyciągu z kasztanowca zawiera 8 mg escyny. Łatwo wtedy ustalić konkretne dawkowanie leku ziołowego dla pacjenta.

Standaryzacja jest szczególnie ważna, gdy:

• zależy nam na powtarzalnym działaniu preparatu (np. przeciwzapalnym, uspokajającym),
• skład rośliny może się różnić w zależności od warunków uprawy czy zbioru,
• produkt ma działać podobnie jak lek, a nie tylko jako suplement.

Podsumowanie

Prawidłowo przygotowany i stosowany wyciąg z ziół może przynosić realne korzyści zdrowotne, wspierając leczenie wielu dolegliwości. Oznaczenie DER oraz standaryzacja na składniki aktywne pozwalają kontrolować jakość i skuteczność preparatu, zapewniając jego powtarzalne działanie. Dzięki temu fitoterapia staje się bardziej bezpieczna i wiarygodna.