Zaparcia to powszechny problem, który może występować zarówno okresowo, jak i przewlekle – dotyczy osób w każdym wieku. Zaparcia nie są chorobą, lecz objawem, który sygnalizuje zaburzenia w funkcjonowaniu organizmu. Kluczowe jest więc znalezienie ich przyczyny – w tym celu niezbędne są: dokładny wywiad lekarski, badania układu pokarmowego, morfologia oraz analiza przyjmowanych leków. W tym artykule przyjrzymy się, skąd biorą się problemy z wypróżnianiem i jakie metody mogą przynieść ulgę.

Pasaż treści pokarmowej przez jelito grube

W naturalnych warunkach w jelicie grubym następuje wchłanianie wody i elektrolitów, a skurcze przesuwają masy kałowe do odbytnicy. Takie przejście stolca przez jelito grube może trwać od 20 do 72 godzin. Niektórzy ludzie mają zwolniony pasaż jelitowy i u nich ten czas może się wydłużyć nawet powyżej 5 dni. 

Skurcze jelita występują zwykle w godzinach porannych, pobudza je także odruch żołądkowookrężniczy spowodowany rozciąganiem żołądka przez pokarm. Jednak czasem u niektórych pacjentów efekt skurczowy jest słabszy.

Jak rozpoznać zaparcia

Nie jest prawdą, że brak oddawania stolca codziennie jest już zaparciem. Jest to bowiem rzecz indywidualna. Jednak jeśli pacjent zgłasza nieprzyjemne dolegliwości powiązane z mniejszą częstotliwością defekacji, należy się temu przyjrzeć.

Krótkotrwałe zaparcie już jest stanem nieprzyjemnym, a zaparcie występujące przewlekle bardzo mocno obniża komfort życia chorego. 

Zważywszy na to, że problem jest złożony oraz wieloprzyczynowy, trudno ustalić precyzyjną definicję zaparć. Jednak przyjmuje się pewne kryteria oceny. O zaparciu możemy mówić, gdy w ciągu tygodnia mamy mniej niż 3 wypróżnienia. Dodatkowo w trakcie co najmniej jednego na cztery wypróżnienia:

• występuje przedłużone parcie na stolec;
• stolec jest twardy, grudkowaty lub ma za małą objętość;
• występuje uczucie niepełnego wypróżnienia (trudność wydalenia nawet miękkiego stolca);
• występuje uczucie pełności (także przeszkody, blokady) odbytnicy;
• wymagane są manipulacje ręczne w okolicy krocza.

Co ciekawe zaparcia dużo częściej występują u kobiet. Pojawiają się między innymi w okresie ciąży. Ponadto u pań z wiekiem spada ochrona estrogenowa, zmienia się także struktura dna miednicy, obniżają się narządy dna miednicy i dochodzi do spowolnienia motoryki jelit. Panie częściej też chorują na chorobę Hashimoto, która objawia się m.in. właśnie zaparciami.

Przyczyny zaparć

Przyczyny występowania zaparć mogą być przeróżne. Czasem nie mamy wpływu na to, że ten objaw wystąpi, gdyż jest następstwem innej choroby. Jednak często odpowiedzialny za pojawienie się zaparć jest nasz styl życia.

Zaparcia mogą być spowodowane zaburzeniami układu nerwowego jelit lub autonomicznego układu nerwowego i tu trudniej jest ustalić przyczynę tego stanu. Mogą one także wynikać ze zwiększonego napięcia dna miednicy i zwieraczy (czasem tak jest np. w stresie) lub zwiotczenia oraz zaniku mięśni i powięzi dna miednicy z towarzyszącym zmniejszonym uczuciem parcia na stolec.

Zaparcia związane z obecnością różnych schorzeń

Zaparcia mogą się pojawić wskutek trwających bądź przebytych chorób takich jak np.:

• nowotwór jelita grubego lub ucisk nowotworu w jamie brzusznej na jelita;
• przepuklina dna miednicy;
• endometrioza;
• zwężenia, uchyłki lub niedokrwienie jelita grubego;
• uchyłek odbytniczo-pochwowy lub szczelina odbytu;
• zwężenie odbytu;
• jelito olbrzymie;
• zaburzenia metaboliczne np. cukrzyca, niedoczynność tarczycy, porfiria, wysoki poziom wapnia, niski poziom potasu, niski poziom magnezu, mocznica, zatrucie metalami ciężkimi;
• choroby mięśni np. amyloidoza, sklerodermia;
• schorzenia neurologiczne np. choroba Parkinsona, uraz lub guz rdzenia kręgowego, niedokrwienie mózgu, stwardnienie rozsiane, zespół Ogilviego, choroba Chagasa;
• czynniki psychologiczne np. depresja, zaburzenia lękowe, anoreksja, bulimia;
• choroba zwyrodnieniowa stawów.

Bardzo ważne jest, aby w przypadku występowania zaparć nie przeoczyć objawów mogących wskazywać na tak poważną chorobę jak rak jelita grubego. Do symptomów ostrzegawczych należą m.in.

• krwawienie z odbytu;
• naprzemienne występowanie zaparć i biegunek;
• pojawienie się zaparć w późniejszym wieku;
• stolce ołówkowate;
• utrata masy ciała;
• niedokrwistość z niedoboru żelaza.

Na zaparcia powstające w wyniku innych, wyżej wymienionych schorzeń jedyną radą jest leczenie choroby podstawowej.

Zaparcia polekowe

Niestety zaparcia mogą także być spowodowane lekami, które pacjent czasem musi przyjmować. Należą do nich m.in.:

• opioidy;
• leki antycholinergiczne;
• trójcykliczne leki przeciwdepresyjne;
• blokery kanału wapniowego;
• leki stosowane w chorobie Parkinsona;
• sympatykomimetyki;
• neuroleptyki;
• leki moczopędne;
• leki przeciwhistaminowe;
• preparaty neutralizujące kwas solny szczególnie zawierające wapń;
• preparaty wapniowe i żelazowe;
• leki przeciwbiegunkowe;
• niesteroidowe leki przeciwzapalne.

Niektóre leki (np. opioidy) są zwykle brane czasowo w nagłych przypadkach i po skończeniu kuracji problem mija. W niektórych przypadkach, gdy zlecony na chorobę podstawową lek wywołuje zaparcia, lekarz może spróbować zmienić kurację na podobną, ale nie mającą tego objawu ubocznego.

Zaparcia związane ze stylem życia

Do najczęstszych przyczyn zaparć związanych ze stylem życia bądź pewnymi losowymi zdarzeniami możemy zaliczyć:

• kiepskie nawyki dietetyczne (np. zbyt mało błonnika w diecie, nadmiar żywności przetworzonej, nieregularne posiłki, słabe nawodnienie);
• siedzącą pracę (np. pracownicy biurowi, kierowcy zawodowi);
• małą aktywność fizyczną;
• następstwa porodów i operacji chirurgicznych;
• unieruchomienie (np. z powodu choroby przewlekłej lub po cięższych kontuzjach takich jak złamania kończyn);
• otyłość;
• przewlekły stres, stany lękowe;
• zbyt długie przesiadywanie w toalecie;
• nadmierne parcie na stolec;
• częste świadome powstrzymywanie wypróżnień.

Diagnostyka przyczyn zaparć

W diagnostyce zaparć najważniejszy jest wnikliwy wywiad lekarski dotyczący chorób, przyjmowanych leków i codziennego stylu życia.

W przypadku przedłużających się zaparć warto udać się na badanie proktologiczne. Lekarz w czasie badania może stwierdzić czy istnieją zmiany organiczne narządów (jelita grubego, narządów dna miednicy) powodujące ten stan i zaproponować właściwe leczenie. 

Do oceny stanu zdrowia przy zaparciach może być więc konieczne badanie per rectum lub kolonoskopia. Często przydatne okazuje się być także badanie ginekologiczne. Dodatkowo lekarz może zlecić nam wykonanie podstawowych badań laboratoryjnych takich jak:

• morfologia krwi obwodowej;
• poziom elektrolitów w surowicy;
• stężenie glukozy w krwi;
• parametry wydolności nerek;
• poziom hormonów tarczycy.

Jak sobie radzić z zaparciami?

Niefarmakologiczne leczenie zaparć

Niezależnie od przyczyny powstania zaparć pierwszym krokiem leczenia będzie przyjrzenie się naszemu stylowi życia i jeśli to konieczne wprowadzenie zmian. Kroki niezbędne do poprawy zdrowia będą obejmować:

• zwiększenie aktywności fizycznej do przynajmniej 30–60 minut dziennie – znacząco pobudza motorykę jelita grubego, a brak ruchu jest silnie powiązany z zaparciami;
• unikanie długiego pozostawania w pozycji siedzącej – stosowanie krótkich, ale regularnych przerw w pracy;
• modyfikację nawyków żywieniowych czyli przede wszystkim poprawę nawodnienia organizmu i - jeśli to możliwe - wzbogacenie diety w błonnik;
• zmniejszenie masy ciała;
• redukcję stresu, bowiem czynniki psychiczne mogą odgrywać dużą rolę w powstawaniu zaparć;
• codzienne podejmowanie prób defekacji o tej samej porze w ciągu dnia;
• porzucenie nawyku długiego przesiadywania w toalecie i nadmiernego parcia na stolec w celu wymuszenia defekacji bo osłabia to pracę mięśni dna miednicy;
• wprowadzenie regularności w trybie życia, tak aby unikać powstrzymywania wypróżnień.

Jednym z ważniejszych polecanych sposobów leczenia zaparć jest trening behawioralny. Jego celem jest nauczenie pacjenta skoordynowanej pracy mięśni dna miednicy i brzucha. Ważne jest tu przekonanie pacjenta do tego by:

• nie wstrzymywał potrzeby defekacji;
• przyjął prawidłową pozycję w trakcie defekacji (pochylenie się do przodu, uniesienie kolan powyżej bioder, oparcie stóp na wzniesieniu np. na małym krzesełku), aby złagodzić kąt odbytowoodbytniczy;
• spokojnie oddychał w czasie defekacji lub stosował techniki relaksacyjne;
• wypychał mięśnie jamy brzusznej do przodu z jednoczesnym rozluźnieniem zwieraczy;
• nie naprężał nadmiernie mięśni w czasie parcia;
• nie przebywał w toalecie dłużej niż 5-10 minut.

Służą temu odpowiednie ćwiczenia zalecone przez wykwalifikowaną osobę np. fizjoterapeutę.

Farmakologiczne leczenie zaparć

Mechanizm działania środków leczniczych, które można podawać choremu w celu ułatwienia defekacji możemy podzielić na:

• osmotyczne środki przeczyszczające – zatrzymują wodę w jelicie i dzięki temu upłynniają kał tak, aby łatwiej było go usunąć (np. laktuloza, sorbitol, makrogole, sole magnezu i roztwory fosforanów sodu);
• drażniące środki przeczyszczające – pobudzają zakończenia nerwów obecnych w jelicie, co powoduje mocniejsze skurcze mięśniówki i w efekcie defekację (np. bisakodyl, senes, kruszyna, pikosiarczan sodu, aloes, rzewień oraz cascara sagrada);
• błonnik w postaci suplementu – zwiększa masę stolca i zatrzymuje wodę w jelicie (np. nasiona babki jajowatej, nasiona babki płesznik)
• środek pobudzający receptor serotoninowy – działając na receptory serotoniny w jelicie nasila wydzielanie jelitowe, wzmaga ruchy perystaltyczne i nasila pasaż żołądkowo jelitowy (prukalopryd).

Osmotyczne środki przeczyszczające można stosować dłużej, gdyż nie obserwowano zmniejszenia ich działania w dłuższym czasie. 

Natomiast środki drażniące powodują następcze osłabienie wrażliwości jelita na bodźce, co skutkuje brakiem działania i ciągłą potrzebą zwiększania dawki. Te preparaty powinny być stosowane tylko doraźnie. Prukalopryd zalecany jest tylko wtedy, gdy inne środki zawodzą. Ma on bowiem dużą listę skutków ubocznych i przy przedłużonym leczeniu należy kontrolować pacjenta i przeprowadzać stałą ocenę ewentualnych korzyści w stosunku do działań niepożądanych.

Warto wspomnieć, że choć probiotyki dobrze wpływają na środowisko przewodu pokarmowego, to dotychczas nie znaleziono dowodów, aby jakiś konkretny szczep (lub mieszanina szczepów) pomagała właśnie na ten problem.

Jednak przywracanie prawidłowego środowiska jelit jest i tak wartościowym działaniem w kontekście zdrowia organizmu. Poprawienie wydzielania soków trawiennych, regulacja perystaltyki, wzmocnienie bariery jelitowej i regulacja mikrobiomu mogą wpłynąć pozytywnie na wyregulowanie problemu z zaparciami. Do takich celów służy między innymi nasz produkt CEMMUNIX Herbal.

Bywa, że problem zaparciowy jest związany z przewlekłym stresem i stanami lękowymi. W takich przypadkach preparat HARMONIX może być dobrym wsparciem leczenia. Zwłaszcza, że oprócz ziół uspokajających i łagodzących lęki zawiera on także surowce zielarskie poprawiające trawienie i perystaltykę. Takie podwójne działanie może złagodzić problemy z codzienną defekacją.

Podsumowanie

Problem zaparć jest nieprzyjemny dla pacjenta i złożony przyczynowo. Jednak około 70% pacjentów uzyskuje poprawę, stosując przede wszystkim leczenie niefarmakologiczne czyli pracę nad zmianą swojego trybu życia. Takie postępowanie będzie dobre niezależnie od przyczyny problemu.