W literaturze możemy spotkać opisy polskiego stołu, uginającego się od ciężkostrawnych potraw. Na szczęście natura dała nam zioła na trawienie. Tak, od wieków człowiek wykorzystywał zioła nie tylko w celach leczniczych, lecz także kulinarnych, intuicyjnie dostrzegając, że niektóre rośliny wspierają proces trawienia. W tradycyjnych kuchniach świata aromatyczne przyprawy – od mięty i kopru po kminek, anyż czy imbir – pełniły podwójną funkcję: nadawały potrawom smak i zapach, a zarazem wspomagały przyswajanie składników odżywczych, łagodziły dyskomfort po jedzeniu i przyczyniały się do utrzymania równowagi w obrębie układu pokarmowego.

Dziś już wiemy, że dobroczynne działanie ziół nie jest jedynie ciekawostką kulinarną, lecz wynika z obecności konkretnych związków bioaktywnych. Substancje te pobudzają wydzielanie soków trawiennych, zmniejszają wzdęcia i wspierają perystaltykę jelit. Co więcej, rozwój nowoczesnej fitoterapii pozwala nam jeszcze lepiej zrozumieć, jak i kiedy sięgać po roślinne surowce, by wspomagać organizm w sposób skuteczny i bezpieczny.

Co na trawienie? Najpierw dokładna diagnostyka, potem dobór terapii

Rośliny znane naszym przodkom są obiektem zainteresowania nowoczesnej fitoterapii jako naturalne, bezpieczne wsparcie dla układu pokarmowego. Skuteczność terapii ziołowych zależy przede wszystkim od właściwego rozpoznania źródła dolegliwości oraz zrozumienia mechanizmów działania poszczególnych surowców roślinnych. Równie istotna jest znajomość przeciwwskazań oraz potencjalnych interakcji z lekami, które mogą wpływać na efekty i bezpieczeństwo stosowania ziół w problemach trawiennych. Z tego względu dobór odpowiednich preparatów powinien odbywać się pod nadzorem specjalisty – lekarza, farmaceuty lub wykwalifikowanego fitoterapeuty, który potrafi dopasować terapię do indywidualnych potrzeb pacjenta.

Jeśli więc mamy już dokładną diagnozę naszych problemów jelitowych, to możemy wybrać z szerokiego asortymentu ziół łagodzących nasze objawy. Przyjrzyjmy się niektórym z ziół wspomagających trawienie, szczególnie tym najbardziej znanym i zbadanym.

Zioła pobudzające wydzielanie soków trawiennych

Wiemy, że aby pozyskać z pokarmu potrzebne nam substancje odżywcze, witaminy i minerały, konieczne jest prawidłowe wydzielanie soków trawiennych w całym przewodzie pokarmowym. Na każdym etapie trawienia, począwszy od kontaktu ze śliną w jamie ustnej, poprzez wystawienie na działanie soku żołądkowego, trzustkowo-wątrobowego, aż po rozpad pod wpływem soku jelitowego, pokarm jest rozkładany na cząstki, które stanowią budulec naszego ciała i są gwarantem prawidłowych reakcji metabolicznych w każdej komórce.

Dodatkowo soki trawienne służą jako zapora dla patogenów, które chciałyby dostać się w głąb ciała. Utrzymują w przewodzie pokarmowym właściwe pH, regulując w ten sposób także skład naszego mikrobiomu.

Zioła stymulujące wydzielanie soków trawiennych mogą nam się przydać w wielu stanach chorobowych, w których ten proces jest upośledzony. Warto stosować je 15–30 minut przed jedzeniem, aby uzyskać jak najlepszy efekt.

Zioła zawierające substancje gorzkie

Zioła gorzkie zawierają związki goryczowe, które poprzez receptory na języku połączone z układem nerwowym zwiększają wydzielanie śliny, soku żołądkowego i prawdopodobnie dodatkowo stymulują pracę zewnątrzwydzielniczą trzustki. Gorzki smak pobudza także apetyt. Pod wpływem związków goryczowych poprawie ulega też motoryka żołądka i dróg żółciowych.

Podział surowców gorzkich

Surowce ziołowe należące do tej grupy mają często dodatkowe składniki, stąd możemy je podzielić na:

• surowce szczerogorzkie (zawierają same gorycze) – np. goryczka żółta, drapacz lekarski, bobrek trójlistkowy czy cykoria podróżnik;
• surowce aromatyczno-gorzkie (zawierają dodatkowo olejki eteryczne) – np. znane wszystkim przyprawy, takie jak pieprz, imbir, goździki, cynamon, kurkuma i gałka muszkatołowa, oraz zioła, takie jak arcydzięgiel, tatarak, krwawnik czy piołun;
• surowce garbnikowo-gorzkie (zawierają dodatkowo garbniki) – np. kora kondurango i kora chinowa;
• surowce śluzowo-gorzkie (zawierają dodatkowo śluzy) – ich przedstawicielem jest porost islandzki.

Jak dobrać surowce gorzkie?

Współdziałanie substancji zawartych w ziołach aromatyczno-gorzkich sprawia, że ich działanie jest szersze. Dzięki ich zastosowaniu poprawimy wchłanianie składników odżywczych, ale dodatkowo:

• zmniejszymy wzdęcia i uczucie pełności po posiłku;
• złagodzimy nudności i odbijanie;
• możemy zapobiec wymiotom i biegunce.

Niektóre z tych ziół (np. tatarak) mają także działanie uspokajające, co można wykorzystać w łagodzeniu objawów nerwicy żołądka, hipochondrii i początkowych stanów anoreksji. Te surowce ziołowe są często rekomendowane na poprawę trawienia u osób starszych i rekonwalescentów.

Wybierając zioła, które oprócz goryczy zawierają sporo garbników działających ściągająco na błony śluzowe, możemy złagodzić biegunki, które są często następstwem infekcji pokarmowych. Za to połączenie związków śluzowych ze związkami gorzkimi, obecne w poroście islandzkim daje efekt ochronny dla błon śluzowych jamy ustnej, przełyku i żołądka oraz dodatkowo górnych dróg oddechowych (małe dawki zioła), a także działanie protrawienne (dawki większe).

Kiedy zioła gorzkie są niewskazane?

Poprawa wydzielania soków trawiennych jest zwykle działaniem bardzo pożądanym, ale nie powinniśmy tego robić w przypadku choroby wrzodowej żołądka i/lub dwunastnicy lub przy ciężkich nowotworach przewodu pokarmowego. Uszkodzone w wyniku choroby błony śluzowe mogą zostać bowiem dodatkowo uszkodzone przez enzymy trawienne.

Zioła żółciotwórcze i żółciopędne

Czasami dolegliwości ze strony jelit wynikają przede wszystkim z nieprawidłowej pracy wątroby, zwłaszcza jeśli zaburzona jest jej funkcja wydzielnicza. Wybrane zioła – m.in. kłącze ostryżu długiego (kurkuma), kwiatostan kocanki piaskowej, liść boldo, ziele szanty, korzeń cykorii, korzeń mniszka lekarskiego, liść mięty oraz karczoch – pobudzają komórki wątroby do wytwarzania i wydzielania żółci. Dodatkowo zawarte w nich substancje wspierają prawidłową pracę dróg żółciowych, ułatwiając przepływ żółci do dwunastnicy, co może poprawić trawienie.

Należy jednak pamiętać, że zioła o działaniu żółciotwórczym i żółciopędnym są przeciwwskazane w przypadku niedrożności dróg żółciowych oraz ropniaka pęcherzyka żółciowego. W kamicy żółciowej ich stosowanie powinno odbywać się wyłącznie po konsultacji z lekarzem.

Zioła wspierające pracę przewodu pokarmowego

Prawidłowa praca układu pokarmowego nie zależy tylko od wydzielanych w nim soków trawiennych. Ważna jest także prawidłowa regularna perystaltyka. Ułatwia ona przesuwanie się treści pokarmowej, a tym samym zapobiega zastojom gazów w jelitach, biegunkom i zaparciom. Właściwie dobrane zioła mogą nam pomóc uporać się z tymi przykrymi objawami.

Surowce roślinne o działaniu wiatropędnym

Wzdęcia to jeden z najczęstszych objawów zaburzeń pracy układu pokarmowego. Choć organizm naturalnie usuwa gazy kilkanaście razy dziennie, niepokój może wzbudzić uczucie wyraźnego rozdęcia, ból lub zintensyfikowanie objawu. W takich chwilach pomocne mogą być zioła o działaniu wiatropędnym.

Do najczęstszych przyczyn wzdęć należą m.in.

• zaburzenia trawienia i fermentacji bakteryjnej,
• nieprawidłowa perystaltyka jelit,
• stany zapalne,
• zaleganie pokarmu,
• niedostateczne ukrwienie jelit,
• zaburzenia funkcji dróg żółciowych,
• nietolerancje pokarmowe.

W łagodzeniu wzdęć stosuje się przede wszystkim surowce olejkowe, takie jak: owoc anyżku lekarskiego, anyżu gwiaździstego, kopru włoskiego, kminku i kolendry. Zawarte w nich olejki eteryczne zwiększają wydzielanie soków trawiennych, wspierają prawidłową perystaltykę, działają rozkurczowo na mięśnie jelit oraz – w zależności od rośliny – mogą ograniczać fermentację bakteryjną. Dzięki temu ułatwiają swobodne odchodzenie gazów i zmniejszają ból towarzyszący skurczom jelit.

Surowce ziołowe regulujące perystaltykę

Ubiorek gorzki to roślina, która – jak potwierdzają badania – zwiększa napięcie dolnego zwieracza przełyku oraz nasila fale perystaltyczne w obrębie przełyku. Dodatkowo przyspiesza opróżnianie żołądka i wzmacnia skurcze dwunastnicy, zwiększając ich częstotliwość, amplitudę i czas trwania. Nie wpływa natomiast na wydzielanie soków trawiennych, dlatego najczęściej łączy się go z ziołami poprawiającymi trawienie, działającymi przeciwzapalnie lub wspierającymi regenerację jelit.

Preparaty przeciwbiegunkowe

Biegunka może być objawem:

• infekcji lub alergii na pokarmy,
• stanów zapalnych trzustki,
• zaburzeń w wydzielaniu żółci,
• problemów wynikających z zabiegów chirurgicznych w układzie pokarmowym
• nadczynności tarczycy.

Zanim więc dobierzemy odpowiednie zioła, konieczna jest prawidłowa diagnostyka.

W przypadku biegunki bardzo ważne jest oczywiście nawodnienie chorego. Poza tym można wspomagać leczenie ziołami zawierającymi garbniki. Należą do nich między innymi kłącze pięciornika kurzego ziela, kłącze rdestu wężownika, owoc czarnej jagody, ziele pięciornika gęsiego, liść szałwii i ziele przywrotnika.

Garbniki to substancje, które łącząc się z białkami, tworzą na błonie śluzowej jelita warstwę ochronną. W ten sposób zapobiegają wchłanianiu toksyn bakteryjnych oraz zmniejszają ucieczkę wody i elektrolitów. Dodatkowo działają też przeciwbakteryjnie, przez co są pomocne w leczeniu biegunek infekcyjnych.

Zioła na zaparcia

Zaparcia mogą wynikać z wielu czynników, takich jak stres, niewłaściwa dieta, niedostateczne nawodnienie czy mała aktywność fizyczna. Kluczowe są więc zmiany w sposobie żywienia i stylu życia. Jednak odpowiednio dobrane zioła mogą dodatkowo złagodzić trudności z wypróżnianiem.

W przypadku zaparć możemy zadziałać łagodnie, stosując zioła śluzowe, zwiększające objętość i zmiękczające masy kałowe. Do takich surowców zielarskich należy babka jajowata, babka płesznik i nasiona lnu.

Mocniejsze w działaniu są surowce antrachinonowe. Ich substancje aktywne drażnią zakończenia nerwowe w jelicie, wzmacniając skurcze jelit oraz hamując wchłanianie wody i elektrolitów. Do tego typu ziół należy korzeń rzewienia, alona z aloesu, owoc i liść senesu, owoc szakłaku i kora kruszyny. Zioła te mogą uzależniać i rozleniwiać jelita, więc nie należy używać ich często. Dodatkowo ich mechanizm działania może powodować efekty niepożądane, takie jak przekrwienie jelita i narządów miednicy małej, zapalenie nerek czy owrzodzenie jelita. Nie wolno ich więc stosować w ciąży, przy hemoroidach, w chorobach zapalnych jelit i przy podejrzeniu niedrożności jelita.

Jakie inne właściwości ziół mogą przynieść ulgę w problemach układu pokarmowego

Problemy w układzie pokarmowym nie ograniczają się tylko do zaburzeń wydzielania soków trawiennych i perystaltyki. Duże znaczenie dla naszego zdrowia ma jakość mikrobiomu jelitowego. Mikroorganizmy bytujące w jelitach można wspierać ziołami prebiotycznymi (np. korzeń omanu, korzeń mniszka lekarskiego, korzeń cykorii, kłącze perzu) oraz bogatymi w prozdrowotne polifenole (np. owoc róży, owoc jarzębiny).

W przebiegu różnych dysfunkcji trawiennych można się także spodziewać powstania miejscowych stanów zapalnych. Do ziół łagodzących stany zapalne należy między innymi wiązówka błotna, która dodatkowo ma właściwości gastroochronne.

Mieszanka ziół regenerujących jelita i wspierających trawienie

Przykładem mieszanki ziołowej łagodzącej wiele objawów jelitowych jest CEMMUNIX Herbal. Zawiera ona zioła na trawienie, ale nie tylko. Ich działanie doskonale uzupełniają zioła gojące tkanki, zioła prebiotyczne, wzmacniające barierę jelitową, zioła odżywcze oraz wspierające oczyszczanie organizmu (poprawiają pracę wątroby i nerek).

Podsumowanie

Dobrze dobrane do naszych dolegliwości i schorzeń zioła mogą bardzo pomóc w przebiegu dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Warto je łączyć w mieszanki, które pozwalają osiągnąć lepszy efekt leczniczy. Pamiętajmy też, aby poznać przeciwwskazania ziół na trawienie i ich interakcje z lekami, aby kuracja była nie tylko skuteczna, ale i bezpieczna.