Choroba uchyłkowa jelita grubego to jedno z najczęściej występujących schorzeń układu pokarmowego, które coraz częściej zaliczane jest do chorób cywilizacyjnych. U wielu osób uchyłki mogą rozwijać się bezobjawowo przez długie lata i zostać wykryte przypadkowo podczas kolonoskopii. Jednak w niektórych przypadkach choroba uchyłkowa prowadzi do stanów zapalnych, powikłań, a nawet stanowi zagrożenie życia.

W artykule wyjaśniamy, czym dokładnie są uchyłki jelita grubego, jakie są przyczyny ich powstawania, jakie objawy mogą towarzyszyć chorobie uchyłkowej oraz jak skutecznie zmniejszyć ryzyko rozwoju tej dolegliwości i zapobiec jej powikłaniom.

Co to są uchyłki

Uchyłki są to uwypuklenia ściany okrężnicy do wnętrza jamy brzusznej. Śluzówka jelita zostaje wpuklona w głąb jego ściany przez naturalne otwory naczyniowe, czemu sprzyja m.in. związane z wiekiem osłabienie produkcji kolagenu i elastyny w organizmie. Dodatkowo pogrubiona warstwa mięśniówki jelita sprawia, że staje się ono krótsze i podatne na formowanie się uchyłków. Badacze wskazują też na możliwą rolę postępujących wraz z wiekiem zmian w układzie nerwowym jelit.

Uchyłki obecne w jelicie możemy podzielić na:

1. Uchyłki rzekome – są płytsze, w ich przebiegu błona śluzowa i warstwa podśluzowa wpuklają się w błonę mięśniową ściany jelita. Występują zwykle w okrężnicy zstępującej i esicy, szczególnie w miejscach o słabszej wytrzymałości, czyli tam, gdzie przenikają do jelita naczynia krwionośne.
2. Uchyłki prawdziwe – są głębsze i wpuklenie przenika wszystkie warstwy ściany jelita. Spotykamy je częściej w okrężnicy wstępującej i poprzecznej.

Przyczyny powstawania uchyłków w jelicie

Z pojedynczymi uchyłkami można się urodzić, choć jest to dosyć rzadkie. Choroba ta jest dużo częstsza w krajach rozwiniętych, gdzie powszechna jest dieta uboga w błonnik nierozpuszczalny. Najczęściej uchyłki rozwijają się w trakcie życia i można je znaleźć u ponad połowy osób po 60. r.ż.

Przyczyną powstawania uchyłków jest wzrost ciśnienia w jelicie grubym oraz problemy z jego opróżnieniem. Do czynników zwiększających ryzyko takich zmian w ścianie jelita należą przede wszystkim:

• skłonności genetyczne,
• wiek,
• otyłość,
• niezdrowa dieta (mała podaż błonnika, nadmiar tłuszczu i węglowodanów oraz czerwonego mięsa powodują mniejszą objętość stolca, mniejszą ilość wody w stolcu i wolniejszy pasaż jelitowy),
• słaba aktywność fizyczna,
• zaburzenia mikrobiomu jelitowego.

Objawy choroby uchyłkowej

O obecności uchyłków w jelicie chorzy bardzo często dowiadują się przez przypadek, gdy te zostają wykryte w trakcie kolonoskopii zleconej z innych przyczyn. U większości chorych bowiem uchyłki nie manifestują się żadnymi dolegliwościami.

Jednak u około 5% chorych może wystąpić ostre zapalenie uchyłków, spowodowane stanem zapalnym. Badając pacjenta w gabinecie, lekarz może zauważyć takie objawy, jak:

• gorączka,
• leukocytoza,
• wyczuwalny palpacyjnie guz,
• obrona mięśniowa w czasie nacisku na dolny kwadrant brzucha,
• bolesność brzucha, występująca w momencie nagłego zwolnienia ucisku podczas badania palpacyjnego jamy brzusznej (objaw Blumberga).

Stan zapalny w uchyłku jest spowodowany przez zastój treści jelitowej. Zatrzymany stolec sprzyja wzmożonej kolonizacji różnych bakterii wytwarzających toksyny i gaz. Powoduje to miejscowe niedokrwienie błony śluzowej i rozwój zapalenia.

Objawy ostrej zapalnej choroby uchyłkowej okrężnicy to m.in.:

• ból – zwykle pojawia się w lewym dolnym kwadrancie brzucha, może promieniować do okolicy nadłonowej, pleców i lewej pachwiny, nasila się po posiłkach i staje łagodniejszy lub ustępuje po wypróżnieniu,
• zmiana rytmu wypróżnień – częste zaparcia (spowodowane współistnieniem zmian zapalnych w jelicie cienkim, zwężeniem jelita grubego lub podrażnieniem otrzewnej) na zmianę z biegunkami,
• wzdęcia,
• chwilowe zatrzymanie gazów i stolca, mogące sugerować niedrożność jelita.

Przewlekła postać zapalenia uchyłków może przebiegać bezobjawowo lub zgłaszane objawy mają mniejsze nasilenie niż te w przebiegu postaci ostrej. Oprócz objawów wymienionych wyżej może pojawić się także biegunka z krwią i ołówkowate stolce wynikające ze zwężenia jelita.

Diagnostyka zapalenia uchyłków

Metodą z wyboru stosowaną do potwierdzenia diagnozy jest tomografia komputerowa (TK). W obrazie uzyskanym z tego badania można zauważyć:

• pogrubienie ściany okrężnicy,
• nacieki w tkance tłuszczowej spowodowane stanem zapalnym,
• powikłania, takie jak ropień, perforacje czy niedrożność,
• powietrze poza światłem jelita.

USG nie jest badaniem dokładnym, ale za to nieinwazyjnym. Można nim wykryć uchyłki, pogrubienie i sztywność ściany jelita oraz zbiorniki ropy.

Kolonoskopii (także z kontrastowym wlewem doodbytniczym) nie wolno wykonywać w ostrym zapaleniu uchyłków. Należy odczekać około 6–8 tygodni i przeprowadzić badanie, aby wykluczyć nowotwór jelita grubego. Badanie można przyspieszyć, jeśli u chorego występują objawy alarmowe, takie jak krew w stolcu, niedokrwistość z niedoboru żelaza oraz niezamierzona utrata masy ciała.

Zalecenia w uchyłkowatości jelit

Jeśli wykryto u nas uchyłki, ale nie mamy żadnych objawów, nie jest zalecane żadne leczenie. Jednak powinniśmy dbać o:

• regularność wypróżnień (poleca się zwiększenie spożycia błonnika, szczególnie rozpuszczalnego, odpowiednie nawodnienie),
• regularną aktywność fizyczną,
• utrzymanie właściwej masy ciała,
• unikanie leków z grupy NLPZ.

Palenie tytoniu zwiększa ryzyko ostrego zapalenia uchyłków!

Wbrew obiegowym opiniom nie ma konieczności rezygnacji z takich składników pożywienia, jak nasiona, orzechy czy skórki z owoców, jeśli tylko dbamy o dobrą jakość posiłków i nie mamy zaparć.

Ważne jest również dbanie o prawidłową pracę układu pokarmowego i o mikrobiom jelitowy. Nie ma szczególnych rekomendacji dla konkretnego probiotyku, ale zastosowanie dobrze przebadanego klinicznie szczepu probiotycznego może przynieść jelitom korzyści. Dobrą opcją jest również stosowanie preparatów ziołowych o działaniu protrawiennym, properystaltycznym, przeciwzapalnym, wzmacniających barierę jelitową i regenerującym. Do takich mieszanek należy m.in. płyn CEMMUNIX Herbal, który pozwoli przywrócić do normy środowisko układu pokarmowego.

Leczenie stanu zapalnego uchyłków

U 20–30% osób z uchyłkowatością jelita może pojawić się stan zapalny w jednym lub wielu uchyłkach. Przebieg zapalenia może być przewlekły lub ostry, łagodny lub ciężki, a czasem może w konsekwencji spowodować poważne powikłania.

Gdy objawy zapalenia uchyłków nie są zbyt nasilone i nie obserwuje się powikłań, chorego leczy się w domu. Zwykle zleca się leki przeciwbólowe i rozkurczowe oraz dietę płynną lub ubogoresztkową. Uznaje się, że antybiotyk nie jest niezbędny, choć czasem jest zalecany. Konieczna jest także częsta kontrola lekarska do momentu ustąpienia objawów.

Najczęstszym powikłaniem choroby uchyłkowej jest ostre zapalenie uchyłków, które może dotknąć około 5% chorych. Jeśli stan zapalny będzie się rozszerzał, może dojść do mikroperforacji jelita, co może wywołać miejscowe zapalenie otrzewnej. Konieczna staje się wtedy antybiotykoterapia.

Bezwzględnym wskazaniem do antybiotykoterapii (najczęściej podawanej pozajelitowo) są poważne powikłania zapalenia oraz wystąpienie jednego z poniższych czynników u osób bez powikłań:

• obniżona odporność (także stosowanie leków immunosupresyjnych),
• poważne choroby współistniejące,
• wymioty,
• utrzymywanie się objawów powyżej 5 dni,
• wyjściowe CRP w surowicy powyżej 140 mg/l,
• liczba leukocytów powyżej 15000/µl.

Chorym z ciężkimi powikłaniami, obciążonym chorobami współistniejącymi osobom starszym oraz kobietom w ciąży zaleca się hospitalizację.

Chorzy po przejściu zapalenia uchyłków powinni przestrzegać normalnych zaleceń postępowania w chorobie uchyłkowej, o których pisaliśmy wyżej. Profilaktyczne podawanie leków, takich jak ryfaksymina czy mesalazyna, dla zapobiegnięcia nawrotom zapalenia uchyłków nie jest poparte badaniami klinicznymi.

Możliwe powikłania ostrego zapalenia uchyłków

U około 25% osób z zapaleniem uchyłków rozwijają się powikłania. Naciek zapalny może się bowiem rozszerzać, obejmując dalsze okolice jelita, a nawet niektóre narządy (pęcherz moczowy, przydatki, staw biodrowy, wątrobę).

Jednym z powikłań może być krwawienie z uchyłków. Najczęściej objawy krwotoczne dotyczą uchyłków znajdujących się w prawej połowie jelita grubego. Problem pojawia się u około 5–15% chorych. Mimo iż krwawienie zwykle mija samoistnie, to stanowi zagrożenie życia. Dlatego chorzy wymagają doraźnego tamowania krwawienia za pomocą różnych technik medycznych (np. metod endoskopowych czy arteriografii interwencyjnej). Są to metody skuteczne w około 90% przypadków, jednak gdy okażą się niewystarczające, konieczna staje się interwencja chirurgiczna. Ryzyko krwawienia rośnie, jeśli chory przewlekle stosuje leki z grupy NLPZ lub glikokortykosteroidy.

Do powikłań ostrego zapalenia uchyłków należą przetoki powstające między esicą a:

• pęcherzem moczowym – objawiają się nawracającym zakażeniem dróg moczowych, obecnością ropy, kału lub powietrza w moczu,
• pochwą – obserwuje się powietrze lub kał w pochwie,
• jelitem cienkim – wywołuje to ból brzucha i wodnistą biegunkę.

Inne pojawiające się powikłania to ropień śródbrzuszny, przerwanie ciągłości jelita, miejscowe lub rozlane zapalenie otrzewnej oraz zwężenie i niedrożność jelita. Praktycznie wszystkie te powikłania wymagają interwencji chirurgicznej.

Podsumowanie

Jeśli nawet choroba uchyłkowa nie daje nam się we znaki, to i tak należy dbać w najlepszy możliwy sposób o prawidłową pracę układu pokarmowego. Po przejściu zapalenia uchyłków niezmiernie ważne jest przestrzeganie zdrowego trybu życia. Nawroty choroby są bowiem zazwyczaj coraz trudniejsze w leczeniu. Dbajmy także o to, aby nasz talerz był zdrowy i odżywczy. W badaniach wykazano między innymi, że stosowanie diety bogatej w błonnik rozpuszczalny zapobiega ponownemu wystąpieniu zapalenia aż u około 70% chorych.