Zapalenie żołądka najczęściej kojarzymy z bakterią Helicobacter pylori. A co, jeśli źródłem problemu wcale nie jest bakteria, dieta ani stres, tylko… układ odpornościowy? Autoimmunologiczne zapalenie żołądka to choroba, która potrafi rozwijać się latami po cichu, dając objawy łatwe do zbagatelizowania. Warto ją poznać bliżej, zanim organizm zacznie wysyłać sygnały alarmowe. Dlatego dzisiaj właśnie ją bierzemy pod lupę.

 

Na czym polega autoimmunologiczne zapalenie żołądka?

Autoimmunologiczne zapalenie błony śluzowej żołądka (AIG, autoimmune gastritis) to przewlekła choroba zapalna, w której układ odpornościowy atakuje komórki żołądka. Choć schorzenie to może przez długi czas nie dawać żadnych wyraźnych objawów, jego następstwa bywają poważne.

Najłagodniejszym spośród wszystkich powikłań choroby wydają się niedobory witamin i minerałów oraz anemia. Dlaczego? Ponieważ niedoborom możemy zapobiegać i potrafimy je leczyć. Jednak AIG prowadzi do bardziej skomplikowanych problemów zdrowotnych. Mowa tu m.in. o zwiększeniu ryzyka powstania neuroendokrynnych nowotworów żołądka i gruczolakoraka żołądka. Z tego powodu autoimmunologiczne zapalenie błony śluzowej żołądka coraz częściej znajduje się w centrum zainteresowania gastroenterologów i badaczy.

W zdrowym żołądku szczególną funkcję pełnią tzw. komórki okładzinowe, zlokalizowane głównie w trzonie i dnie żołądka. Dzięki temu, że zawierają enzym zwany pompą protonową H+/K+ ATPazą, produkują one kwas solny, niezbędny do trawienia. Drugim istotnym produktem tych komórek jest czynnik wewnętrzny Castle’a, który umożliwia wchłanianie witaminy B12 w jelicie.

W przebiegu AIG układ odpornościowy wytwarza reakcję przeciwko komórkom okładzinowym. Kluczową rolę odgrywają tu autoreaktywne limfocyty T, które rozpoznają elementy pompy protonowej obecnej w tych komórkach. W efekcie dochodzi do ich stopniowego niszczenia, zaniku gruczołów żołądkowych oraz ścieńczenia błony śluzowej. Proces ten określa się jako zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka.

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka a Helicobacter pylori

Badacze odkryli pewne podobieństwo pomiędzy niektórymi białkami bakterii Helicobacter pylori  a strukturami komórek okładzinowych. To jednak nie pomaga im odpowiedzieć na pytanie, czy zakażenie wspomnianą bakterią może zmobilizować układ odpornościowy do niszczenia żołądka. 

Autoimmunologiczne zapalenie błony śluzowej żołądka nie musi więc być powiązane z zakażeniem Helicobacter pylori. Jednak obecność tej bakterii będzie pogarszać stan śluzówki, dlatego należy wdrożyć antybiotykoterapię, aby skutecznie ją eradykować. Mimo iż nie wyleczy to choroby podstawowej, to jednak może zmniejszyć ryzyko rozwoju nowotworu żołądka.

Charakterystyczną cechą AIG jest to, że zmiany dotyczą głównie trzonu żołądka, podczas gdy część odźwiernikowa (antrum) przez długi czas pozostaje względnie nienaruszona. Jednak warto wspomnieć, że przy współistniejącym zakażeniu Helicobacter pylori ta część żołądka może również zostać zniszczona, tyle że w wyniku działania bakterii.

Jak często występuje AIG i kogo dotyczy?

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka jest chorobą rzadką w porównaniu z zapaleniem żołądka wywołanym zakażeniem Helicobacter pylori. Jednak szacuje się, że może dotyczyć około 0,5–2% populacji, choć dokładne dane różnią się w zależności od przyjętych kryteriów diagnostycznych.

Z badań populacyjnych wynika, że na AIG cierpi około dwa razy więcej kobiet niż mężczyzn. Prawdopodobieństwo pojawienia się tego schorzenia wzrasta też z wiekiem, co sprawia, że częściej diagnozuje się je u osób po sześćdziesiątym roku życia niż u osób młodych.

Warto też pamiętać, że znacznie częściej AIG pojawia się u osób z innymi chorobami autoimmunologicznymi, zwłaszcza z:

• autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy,
• cukrzycą typu 1,
• chorobą Addisona czy bielactwem,
• reumatoidalnym zapaleniem stawów,
• toczniem rumieniowatym układowym.

Badacze oszacowali, że aż jedna trzecia pacjentów zmagających się z autoimmunologiczną chorobą tarczycy może cierpieć dodatkowo na autoimmunologiczne zapalenie żołądka. Z tej grupy u około 16% pojawia się anemia makrocytarna związana z niedoborem witaminy B12. Za to u pacjentów z cukrzycą typu 1 ryzyko pojawienia się AIG jest 3–5 razy wyższe niż w całej populacji.

Predyspozycja do wystąpienia autoimmunologicznego zapalenia żołądka może mieć związek z genami. Jednak wystąpienie choroby wyzwalają zwykle dopiero czynniki środowiskowe rozregulowujące działanie układu odpornościowego.

Objawy – dlaczego choroba tak długo pozostaje nierozpoznana?

Jednym z największych problemów związanych z AIG jest jej skąpoobjawowy przebieg. Wielu chorych przez lata nie odczuwa żadnych dolegliwości lub zgłasza objawy, takie jak:

• uczucie pełności po posiłkach,
• wzdęcia,
• niestrawność,
• łagodny ból w nadbrzuszu.

Jak widać są to objawy niespecyficzne. Często pierwszym sygnałem choroby są wyniki wykonywanych profilaktycznie badań laboratoryjnych, wyniki wskazujące na niedokrwistość. Dlatego badacze wskazują na duże opóźnienie diagnostyki, a co za tym idzie – rozwój powikłań.

Zanik komórek okładzinowych prowadzi do:

• spadku wydzielania kwasu żołądkowego (hipo- lub achlorhydria),
• niedoboru czynnika wewnętrznego Castle’a.

W efekcie rozwija się:

• niedobór żelaza (często jako wczesny objaw, zwłaszcza u młodszych kobiet),
• niedobór witaminy B12, który w późniejszym stadium prowadzi do tzw. niedokrwistości złośliwej (anemii megaloblastycznej).

Jako że niedobory żelaza pojawiają się szybciej niż niedobór witaminy B12 (jej zapas w organizmie może nam wystarczyć na kilka lat), to pierwszym symptomem problemów z AIG może być niski poziom ferrytyny lub anemia mikrocytarna. Jednak katalog przyczyn niedoboru żelaza jest bardzo obszerny, więc potrzebna jest diagnostyka różnicowa.

Należy zwrócić uwagę na fakt, że prawidłowa morfologia krwi o niczym jeszcze nie świadczy. Czasem bowiem niedobór witaminy B12 nie ujawnia się w wynikach badań, ale daje o sobie znać w inny sposób. Zaczynają się problemy neurologiczne, takie jak mrowienia, zaburzenia czucia, problemy z równowagą, a w ciężkich przypadkach także trwałe uszkodzenia układu nerwowego. Istnieje również związek między niedoborami witaminy B12 a niepłodnością czy poronieniami. Ważne więc, by problem ten jak najwcześniej wychwycić.

Dodatkowo pamiętajmy, że przy dużym zniszczeniu komórek żołądka, powiązanym ze znacznym niedoborem czynnika wewnętrznego Castle’a suplementacja doustna witaminy B12 może być nieskuteczna. Najlepszym wyborem wtedy będzie podanie zastrzyku.

Spadek wydzielania kwasu solnego będzie też powodował spadek uwalniania innych mikroelementów z pokarmu i ich wchłaniania, choć nie będzie to łatwe do wychwycenia.

AIG jako stan przednowotworowy

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka nie jest chorobą nowotworową, ale uznaje się je za stan przedrakowy. Przewlekły zanik błony śluzowej i towarzysząca mu metaplazja jelitowa zwiększają ryzyko:

• gruczolakoraka żołądka (ryzyko około 2–4 razy wyższe niż w populacji ogólnej),
• guzów neuroendokrynnych żołądka typu 1, związanych z przewlekłą hipergastrynemią.

Ryzyko nowotworu rośnie wraz z rozległością i zaawansowaniem zmian zanikowych w żołądku.

Jak rozpoznaje się autoimmunologiczne zapalenie żołądka?

W miarę postępu atrofii błona śluzowa staje się cieńsza, a pofałdowania spłaszczają się, co w badaniu endoskopowym widać jako utratę fałdów żołądka, bladość i ścieńczenie błony śluzowej z widocznymi przez nią naczyniami krwionośnymi.

Złotym standardem diagnostycznym jest gastroskopia z pobraniem biopsji żołądka, zgodnie z tzw. protokołem z Sydney. Badanie histopatologiczne pozwala ocenić:

• stopień zaniku gruczołów,
• obecność metaplazji jelitowej,
• lokalizację zmian (trzon vs. antrum).

Badania serologiczne, takie jak badanie przeciwciał przeciwko komórkom okładzinowym (PCA) oraz przeciwciał przeciwko czynnikowi wewnętrznemu (IFA), mogą wspierać rozpoznanie, ale same w sobie nie są wystarczające.

Jest to spowodowane faktem, że badanie przeciwciał przeciwko komórkom okładzinowym jest markerem bardzo czułym. Z tego powodu istnieje większa możliwość wystąpienia wyników fałszywie dodatnich. Dzieje się tak w przypadku zakażenia Helicobacter pylori czy występowania innych chorób autoimmunologicznych. Za to badanie przeciwciał przeciwko czynnikowi wewnętrznemu Castle’a nie jest zbyt czułe i nieprawidłowości w tym względzie można wykryć zwykle dopiero w późnych stadiach choroby. Badanie to jest za to wysoce swoiste i jest potwierdzeniem autoimmunologicznego zapalenia żołądka. Jednak często zanim wykryjemy IFA, już mogą pojawić się inne objawy choroby.

Istnieją również pacjenci z seronegatywnym autoimmunologicznym zapaleniem żołądka, w którym brak jest obecności wyżej wymienionych przeciwciał.

Jak leczyć autoimmunologiczne zapalenie żołądka?

Nie znamy jeszcze metody, która pozwalałaby zatrzymać proces autoimmunologiczny. Warto jednak pamiętać, jak ogromne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego ma zdrowy styl życia. Działania prozdrowotne, takie jak redukcja stresu, dbałość o rytm dobowy, dieta oparta na naturalnych produktach, odpowiednie nawodnienie oraz regularna aktywność fizyczna, wspierają zdrowie organizmu i wpływają pozytywnie na pracę układu odpornościowego.

Postępowanie lecznicze koncentruje się na:

• uzupełnianiu niedoborów (witamina B12, żelazo, inne witaminy i minerały),
• diagnostyce i leczeniu współistniejących chorób autoimmunologicznych,
• nadzorze endoskopowym, zwykle co od 3 do 5 lat, aby wcześnie wykryć zmiany nowotworowe.

Wszyscy pacjenci powinni być również badani w kierunku zakażenia Helicobacter pylori. Jeśli wynik jest dodatni, konieczna jest kuracja antybiotykowa. Pamiętajmy również o tym, jak ważne po antybiotykoterapii jest zadbanie o jelita i ich mikrobiom. Pomóc tym mogą nam zioła CEMMUNIX Herbal i odpowiednio dobrany, przebadany probiotyk.

Podsumowanie

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka to choroba podstępna: często bezobjawowa, lecz obarczona ryzykiem poważnych powikłań. Wczesne rozpoznanie, czujność diagnostyczna u pacjentów z anemią lub innymi chorobami autoimmunologicznymi oraz odpowiedni nadzór mogą znacząco zmniejszyć ryzyko nieodwracalnych konsekwencji. AIG pokazuje, jak ściśle układ odpornościowy, przewód pokarmowy i metabolizm są ze sobą powiązane i jak ważne jest patrzenie na choroby w sposób całościowy.