Coraz więcej osób zmaga się z dolegliwościami jelitowymi, a kluczowym elementem ich leczenia okazuje się odpowiednio dobrana dieta. Czasem wystarczy ograniczenie żywności przetworzonej, w innych przypadkach konieczna jest eliminacja określonych składników – jak przy nietolerancjach pokarmowych czy celiakii. Coraz większą popularność zyskuje dieta Low FODMAP, szczególnie skuteczna w łagodzeniu objawów zespołu jelita drażliwego (IBS). Na czym polega i kto powinien z niej skorzystać? Dowiesz się z tego artykułu.

Czym jest FODMAP

Skrót FODMAP oznacza fermentujące:

• oligosacharydy – fruktany, fruktooligosacharydy (FOS) i galaktooligosacharydy (GOS);
• disacharydy – np. laktoza;
• monosacharydy – np. fruktoza;
• poliole (alkohole cukrowe) – np. sorbitol, mannitol, maltitol, ksylitol, polidekstroza i izomalt.

Są to krótkołańcuchowe węglowodany, które słabo wchłaniają się w jelicie cienkim i łatwo ulegają fermentacji w jelicie grubym, co może prowadzić do objawów, takich jak: wzdęcia, gazy, bóle brzucha, biegunki lub zaparcia – zwłaszcza u osób z zespołem jelita drażliwego (IBS) czy innymi nadwrażliwościami jelitowymi.

Prozdrowotne działanie FODMAP

Obecność FODMAP w diecie przynosi nam korzyści zdrowotne. U osób zdrowych mogą wspierać mikrobiom jelitowy i regulować funkcje trawienne. Niektóre FODMAP-y (zwłaszcza laktoza i fruktoza) mają działanie osmotyczne, czyli przyciągają wodę do światła jelita. Sprzyja to zachowaniu prawidłowej wielkości i konsystencji stolca. Inne FODMAP-y, zwłaszcza oligosacharydy (fruktany i GOS), są prebiotykami, czyli pożywką dla korzystnych bakterii jelitowych (np. Bifidobacterium). Dzięki temu wpływają pozytywnie na dynamiczną równowagę w mikrobiocie jelita. Dodatkowo FODMAP:

• zwiększają wchłanianie wapnia,
• regulują działanie układu odpornościowego,
• zmniejszają poziom cholesterolu, trójglicerydów i fosfolipidów w surowicy,
• zwiększają produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, takich jak maślan, propionian i octan, istotnych dla prawidłowego funkcjonowania komórek błony śluzowej jelita grubego.

Dlaczego czasem warto chwilowo wyeliminować FODMAP u osób cierpiących na choroby jelit

Obecność FODMAP w diecie powoduje większe wydzielanie wody do światła jelita. U zdrowych osób wspomaga to regularność wypróżnień. Jednak osoby z problemami jelitowymi (związanymi np. z SIBO, IBS) mogą odczuwać ból w obrębie jamy brzusznej ze względu na zbytnie rozciągnięcie ściany jelita. Do tego może pojawić się uczucie przelewania oraz biegunki. Ponadto te węglowodany, które dotarły do jelita grubego, ulegają szybkiej fermentacji bakteryjnej połączonej z wytworzeniem nadmiernej ilości gazów. U zdrowej osoby gazy są łatwo usuwane z jelita, ale u osoby chorej mogą wywołać wzdęcia.

Z tego powodu zastosowanie diety związanej z eliminacją FODMAP, czyli Low FODMAP, może przynieść pacjentom korzyści polegające na wyeliminowaniu niekorzystnych objawów po posiłkach. Jest to terapia objawowa, a nie przyczynowa.

Które produkty są bogate w FODMAP

Nie wszystkie owoce i warzywa są jednakowo dobrze tolerowane przez osoby z wrażliwym układem pokarmowym. W diecie Low FODMAP kluczowe znaczenie ma nie tylko rodzaj produktu, ale także jego skład chemiczny – zwłaszcza proporcje poszczególnych cukrów.

Na przykład jabłko zawiera zarówno fruktozę w nadmiarze w stosunku do glukozy, jak i sorbitol, a więc dwa związki, które mogą nasilać dolegliwości jelitowe. Dlatego klasyfikowane jest jako owoc o wysokiej zawartości FODMAP. Dla porównania banan (szczególnie niedojrzały) zawiera więcej glukozy niż fruktozy i jest lepiej tolerowany, dlatego trafia na listę produktów „dozwolonych” w pierwszej fazie diety Low FODMAP.

Do owoców bogatych w FODMAP należą m.in. wiśnie, gruszki, mango, morele, śliwki, arbuz, brzoskwinie i nektarynki. Warto również unikać owoców suszonych, owoców w syropie oraz soków owocowych, które zwykle zawierają skoncentrowane ilości problematycznych cukrów.

Jeśli chodzi o warzywa, większą zawartością FODMAP wyróżniają się m.in.: cykoria, kalafior, brokuły, brukselka, szparagi, karczoch, burak, zielony groszek, czosnek i cebula. Źródłem FODMAP są także niektóre grzyby, nasiona roślin strączkowych, produkty zbożowe zawierające pszenicę, żyto i jęczmień, a także mleko krowie, jogurty naturalne, sery typu ricotta, kremowe serki, miód i syrop z agawy.

Z kolei wśród owoców o niskiej zawartości FODMAP (czyli lepiej tolerowanych) znajdziemy m.in.: maliny, czarne jagody, winogrona, grejpfruty, truskawki, banany, kiwi, ananasy, melony, cytryny, mandarynki i pomarańcze. Do warzyw o niskim potencjale fermentacyjnym należą natomiast: bakłażan, seler, marchew, pietruszka, sałata, pomidory, dynia, cukinia, szczypiorek, ziemniaki i ogórki.

Do produktów spożywczych zalecanych w diecie Low FODMAP można zaliczyć także:

• jogurty bez laktozy,
• twarde sery,
• masło,
• mleko roślinne (np. migdałowe, ryżowe, owsiane bez dodatków),
• owies,
• ryż,
• jaja,
• mięso,
• ryby
• naturalne słodziki, takie jak syrop klonowy.

Warto pamiętać, że wiedza na temat zawartości FODMAP w różnych produktach wciąż się rozwija. Australijski Monash University, który jako pierwszy opracował dietę Low FODMAP, prowadzi aktualizowaną na bieżąco bazę produktów wraz z zawartością FODMAP. Jest ona dostępna w formie aplikacji mobilnej.

Należy również wziąć pod uwagę fakt, że wrażliwość chorych na produkty z grupy FODMAP jest indywidualna i zmienna. Stąd wszelkie wytyczne, tabelki z dozwolonymi i zakazanymi produktami należy traktować jako wskazówkę, a nie jak twarde zalecenia. Nie odstawiajmy więc produktów, po których nie mamy dolegliwości!

Jak prawidłowo stosować dietę Low FODMAP?

Dieta Low FODMAP jest dietą mocno restrykcyjną, wymagającą odstawienia znacznej ilości produktów. Dlatego nie można jej prowadzić zbyt długo, aby nie doprowadzić do niedoborów dietetycznych.

Mówi się o trzech etapach stosowania diety Low FODMAP:

1. Etap pierwszy (eliminacja) – trwa około 6 tygodni, polega na zastąpieniu produktów z wysoką zawartością FODMAP produktami o ich niskiej zawartości.
2. Etap drugi (reintrodukcja) – trwa od 6 do 8 tygodni, polega na stopniowym wprowadzaniu produktów wcześniej wykluczonych i jednoczesnym obserwowaniu reakcji chorego na ich jakość oraz ilość.
3. Etap trzeci (faza utrzymania) – ustalenie u pacjenta indywidualnej diety, uwzględniającej produkty FODMAP przez niego tolerowane z zaleceniem prób poszerzania jej o dodatkowe produkty.

Co istotne, ta ostateczna dieta powinna dostarczać jak najszerszej grupy substancji odżywczych, witamin, minerałów, antyoksydantów i prebiotyków. Długotrwała dieta eliminacyjna może się bowiem niekorzystnie odbić na zdrowiu całego organizmu.

Pamiętajmy, że dieta Low FODMAP jest tylko jednym z elementów kuracji jelit. Równolegle należy prowadzić działania naprawcze, tak aby doprowadzić do wznowienia prawidłowej funkcji układu pokarmowego. Jednym z takich działań jest wykorzystanie prozdrowotnych właściwości ziół takich jak CEMMUNIX Herbal. Surowce zielarskie wchodzące w skład tej mieszanki mają działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne, poprawiające wydzielanie soków trawiennych i perystaltykę, wzmacniające barierę jelitową i gojące tkanki jelita. Dzięki ich zastosowaniu wraca także dynamiczna równowaga w populacji drobnoustrojów zamieszkujących nasz przewód pokarmowy.

Ważne informacje związane z wprowadzeniem diety Low FODMAP

Jeśli zamierzamy spróbować diety Low FODMAP, pamiętajmy, że:

• dieta powinna być ułożona przez dietetyka klinicznego,
• nie wolno tej diety stosować długoterminowo,
• jeśli nie odczuwamy na tej diecie poprawy, to należy pomyśleć o rezygnacji i zastosowaniu innych opcji dietetycznych i terapeutycznych,
• w miarę zdrowienia powinna wzrastać tolerancja na produkty wcześniej wyeliminowane, więc nie należy ustawać w próbach ich wprowadzenia.

Podsumowanie

Dieta Low FODMAP to interwencja dietetyczna, dzięki której możemy zniwelować niekorzystne objawy ze strony układu pokarmowego, takie jak ból brzucha, przelewanie, biegunka i wzdęcia. Dobre efekty przynosi stosowanie diety Low FODMAP w SIBO czy IBS. Jednak nie leczy ona przyczyny choroby, a stosowanie jej w nieskończoność może przynieść więcej szkody niż pożytku. Pamiętajmy, żeby skupić się więc na zagojeniu jelit i przywracaniu prawidłowego funkcjonowania nie tylko układu pokarmowego, ale i całego organizmu.