Infekcje przewodu pokarmowego najczęściej występują w wyniku spożycia żywności skażonej drobnoustrojami chorobotwórczymi lub ich toksynami. Do zatruć może dojść również na skutek obecności pasożytów bądź szkodliwych substancji chemicznych w pożywieniu lub środowisku. Choć tego rodzaju zakażenia zwykle mają łagodny i krótkotrwały przebieg, w niektórych przypadkach mogą prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych, wpływających na cały organizm. Warto zatem wiedzieć, jak skutecznie zapobiegać infekcjom, jak o siebie dbać w trakcie ich trwania oraz jak minimalizować ich ewentualne skutki.

Przyczyny infekcji układu pokarmowego

Zakażenia układu pokarmowego najczęściej wywoływane są przez:

• wirusy – takie jak norowirusy, rotawirusy, astrowirusy i adenowirusy,
• bakterie – głównie Salmonella, Campylobacter, Escherichia coli, Clostridioides difficile, Yersinia oraz rzadziej Shigella,
• pasożyty – np. Giardia duodenalis, Cryptosporidium parvum, Entamoeba histolytica, Dientamoeba fragilis czy mikrosporydia.

Szczególne ryzyko wiąże się z nieodpowiednio przechowywanymi lub przygotowanymi produktami, takimi jak gotowany ryż, kremy cukiernicze, surowe jaja, mięso, a także mleko, sałatki czy konserwy.

Objawy mogą pojawić się już po kilku godzinach od spożycia skażonego pokarmu, ale niektóre bakterie, jak Campylobacter spp. czy Yersinia spp., mogą wywołać objawy dopiero po kilku dniach.

Co zwiększa ryzyko infekcji

Najczęściej zarażamy się drogą pokarmową. Ryzyko zakażenia zwiększa:

• kontakt z nosicielem lub chorym,
• niewystarczająca higiena – przede wszystkim rąk,
• pokarm i woda pozyskana z niepewnego źródła lub narażona na psucie się,
• podróż do krajów o niskim statusie higienicznym,
• niedobór odporności (choćby wskutek chorób przewlekłych, np. cukrzycy, niedokrwistości, chorób zapalnych jelit, nowotworów),
• osłabione wydzielanie kwasu solnego w żołądku,
• przyjmowanie leków obniżających odporność (glikokortykosteroidy, leki immunosupresyjne),
• nadużywanie alkoholu.

Objawy, które pomagają rozpoznać przyczynę

Głównym objawem infekcji układu pokarmowego jest biegunka, ale w jej przebiegu pojawiają się również objawy dodatkowe. Są to:

• nudności,
• wymioty,
• bóle brzucha (często o charakterze skurczowym),
• wzdęcia,
• gorączka,
• obecność krwi w stolcu,
• bolesne parcie na stolec oraz nagląca potrzeba jego oddania.

W niektórych przypadkach głównym objawem mogą być jedynie wymioty, bez biegunki lub z biegunką, ale o niewielkim nasileniu.

Na zapalenie jelita grubego wskazuje najczęściej krwista lub śluzowa postać biegunki. W tym wypadku wypróżnienia są niewielkie objętościowo i bolesne oraz często towarzyszy im gorączka.

Zapalenie jelita cienkiego charakteryzuje się kurczowym bólem brzucha, wzdęciami i obfitymi wodnistymi wypróżnieniami. Gorączka i krew utajona w stolcu występują w tej postaci rzadko.

W większości przypadków biegunka infekcyjna ma charakter ostry. Oznacza to, że chory oddaje co najmniej trzy nieuformowane stolce w ciągu doby, a objawy utrzymują się maksymalnie do 14 dni. Jeśli dolegliwości trwają od dwóch do czterech tygodni, mówi się o biegunce przetrwałej. Sytuacje, w których biegunka utrzymuje się ponad 30 dni, są znacznie rzadsze i wtedy należy wziąć pod uwagę również inne, niezakaźne przyczyny.

Choć biegunka może ustąpić po paru dniach, to czasem ozdrowieniec może być przez dłuższy czas nosicielem patogenu (np. w przypadku infekcji pałeczkami Salmonella).

Diagnostyka infekcji układu pokarmowego

Aby ustalić, z czym mamy do czynienia, lekarz powinien zebrać dokładny wywiad dotyczący indywidualnych objawów. Równie ważny jest tzw. wywiad epidemiologiczny, który obejmuje informacje o:

• ostatnio spożywanych posiłkach i miejscach ich spożywania,
• obecności podobnych objawów u innych domowników,
• odbytych podróżach, zwłaszcza do krajów tropikalnych,
• stosowaniu antybiotyków czy też leków hamujących wydzielanie kwasu żołądkowego,
• przebytej hospitalizacji,
• miejscu pracy zawodowej (np. praca w przedszkolu, szpitalu),
• stylu życia, w tym ryzykownych kontaktach seksualnych.

Czy konieczna jest poszerzona diagnostyka w celu znalezienia patogenu?

Diagnostyka mikrobiologiczna w przypadku każdej infekcji układu pokarmowego praktycznie jest niemożliwa i stanowi duży koszt. Prowadzi się ją tylko wtedy, gdy:

• podejrzewamy, że choroba może być zakaźna,
• biegunka jest krwista,
• choroba przybiera postać ciężką, a objawy utrzymują się powyżej 7 dni,
• dotyczy pracowników mających kontakt z żywnością, pracowników służby zdrowia, pracowników lub podopiecznych ośrodków dziennej opieki i zakładów opiekuńczych,
• istnieje podejrzenie epidemii.

Warto wspomnieć, że tradycyjne metody (mikroskop, posiew) nie są ani zbyt skuteczne, ani szybkie. A nowoczesna diagnostyka molekularna jest słabo dostępna i droga.

Faktem jest, że zidentyfikowanie patogenu może przyspieszyć powrót do zdrowia, gdyż łatwiej jest wdrożyć celowane leczenie (np. antybiotyki czy leki przeciwpasożytnicze). Jednak najczęściej infekcje mają charakter samoograniczający się i organizm radzi sobie z patogenem.

Leczenie infekcji przewodu pokarmowego

Nawodnienie chorego

W leczeniu ostrej biegunki kluczowe znaczenie ma odpowiednie nawodnienie organizmu. U większości pacjentów wystarczające może być nawadnianie poprzez spożywanie płynów zawierających wodę i sól, soków, napojów izotonicznych czy zup. U osób starszych oraz podróżnych z ciężką, wodnistą biegunką zaleca się stosowanie zbilansowanych roztworów elektrolitowych.

Farmakologia

Łagodna biegunka nie wymaga stosowania leków. Jednak w sytuacjach, gdy objawy utrudniają codzienne funkcjonowanie, można sięgnąć po leki przeciwbiegunkowe zmniejszające liczbę wypróżnień, np. loperamid. Największą skuteczność wykazuje on w skojarzeniu z antybiotykami, szczególnie w leczeniu biegunki podróżnych. Leki adsorpcyjne, takie jak węgiel aktywowany, mimo wpływu na konsystencję stolca, nie skracają czasu trwania choroby i nie są obecnie zalecane.

Jeśli w trakcie ciężkiego przebiegu infekcji lekarz podejrzewa zakażenie bakteryjne, to może zaordynować antybiotyk o szerokim spektrum działania, jeszcze zanim przyjdą wyniki badań mikrobiologicznych. Po zidentyfikowaniu patogenu należy podać antybiotyk, na który dana bakteria jest wrażliwa lub lek przeciwpasożytniczy, jeśli zdiagnozowano chorobę pasożytniczą.

Powikłania biegunki infekcyjnej – kiedy sytuacja robi się groźna

Choć większość przypadków biegunki infekcyjnej ma łagodny przebieg, w niektórych sytuacjach może dojść do poważnych powikłań, zależnych od rodzaju patogenu oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Najczęstszym i najgroźniejszym powikłaniem, zwłaszcza u dzieci i osób starszych, jest odwodnienie. W cięższych przypadkach może dojść do krwotocznego zapalenia jelita grubego, perforacji jelita, a nawet do zespołu hemolityczno-mocznicowego, który może prowadzić do ostrej niewydolności nerek.

Niektóre patogeny mogą wywoływać odległe i nieoczywiste konsekwencje, jak reaktywne zapalenie stawów (Shigella, Salmonella, Campylobacter), rumień guzowaty czy nefropatia IgA. Z kolei zakażenia Listerią lub Salmonellą u niemowląt mogą prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. U części pacjentów – zwłaszcza z obniżoną odpornością, wadami serca czy nowotworami – możliwe są uogólnione zakażenia, jak zapalenie kości, aorty czy ropnie narządowe.

Inne możliwe skutki przewlekłego zakażenia to niedożywienie, wyniszczenie, a także poinfekcyjny zespół jelita drażliwego. W rzadkich przypadkach zakażenie Campylobacter jejuni może być przyczyną zespołu Guillaina-Barrégo – poważnego schorzenia neurologicznego prowadzącego do osłabienia, a czasem paraliżu. Powikłania te przypominają, że choć biegunka bywa bagatelizowana, może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych i wymagać specjalistycznego leczenia.

Jak zapobiegać biegunce infekcyjnej? Praktyczny przewodnik

Zapobieganie biegunkom infekcyjnym opiera się przede wszystkim na przestrzeganiu zasad higieny oraz właściwej obróbce żywności. Kluczowe jest dokładne mycie rąk wodą z mydłem – zwłaszcza po skorzystaniu z toalety, zmianie pieluch, kontakcie ze zwierzętami oraz przed przygotowywaniem i spożywaniem posiłków. Niezbędne jest także bezpieczne obchodzenie się z surowym mięsem i jajkami.

Istotną rolę odgrywają również działania systemowe, takie jak kontrola sanitarna w zakładach produkcji żywności, w tym kontrola warunków przechowywania środków spożywczych oraz nadzór epidemiologiczny nad chorobami zakaźnymi. Przeprowadza się też badania nosicielstwa – szczególnie u osób pracujących w zawodach związanych z żywnością lub opieką nad innymi ludźmi.

W profilaktyce stosuje się także szczepienia. Przeciwko rotawirusom szczepi się dzieci, a osoby wyjeżdżające do rejonów o wysokim ryzyku – przeciwko cholerze i durowi brzusznemu.

Jak wzmocnić układ pokarmowy po infekcji

Po biegunce infekcyjnej kluczowe jest stopniowe wzmacnianie układu pokarmowego poprzez odpowiednią lekkostrawną dietę i nawodnienie. Warto sięgnąć po przebadane szczepy probiotyczne, które odbudowują florę bakteryjną jelit. Stopniowe rozszerzanie diety oraz unikanie produktów drażniących jelita pozwala układowi trawiennemu wrócić do pełnej sprawności. Pomocne mogą być także mieszanki ziołowe takie jak CEMMUNIX Herbal. Surowce zielarskie zawarte w CEMMUNIXHerbal mają działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne, wzmacniają naruszoną barierę jelitową, stymulują wydzielanie soków trawiennych i regulują perystaltykę jelit. Dodatkowo pomagają one w przywróceniu równowagi mikrobiomu jelitowego.