Gluten i związane z nim choroby w ostatnich latach zyskały dużą uwagę opinii publicznej. Wzrost świadomości na temat glutenopatii sprawił, że wiele osób zaczęło unikać produktów zawierających gluten, często traktując dietę bezglutenową jako sposób na poprawę zdrowia. W mediach coraz częściej mówi się o celiakii, nietolerancji glutenu czy nadwrażliwości niezwiązanej z celiakią – jednak informacje te bywają niepełne i uproszczone. Czy gluten faktycznie stanowi zagrożenie dla każdego? I czy dieta bezglutenowa rzeczywiście jest korzystna?

Co to jest gluten?

Gluten jest specyficzną mieszaniną białek – glutenin, prolamin, albumin i globulin. To właśnie prolaminy są tą frakcją, którą staramy się wykluczyć stosując dietę bezglutenową. Znajdziemy je w nasionach zbóż, takich jak pszenica (gliadyna), żyto (sekalina), jęczmień (hordeina), oraz w ich pochodnych i zbożach mieszanych takich jak pszenżyto. Niegdyś do niekorzystnych prolamin zaliczano także aweninę zawartą w owsie. Jednak uznano ją za bezpieczną, pod warunkiem że owies nie jest zanieczyszczony innymi prolaminami.

Prolaminy nie podlegają całkowitemu strawieniu w przewodzie pokarmowym i dlatego mogą spowodować reakcję układu odpornościowego, szczególnie u osób z predyspozycjami genetycznymi.

Zboża glutenowe są szeroko wykorzystywane w produkcji żywności. Choć białko to nie ma specjalnych walorów odżywczych, sprawia, że wypieki są sprężyste i pulchne. Dodatkowo gluten jest dobrym nośnikiem smaku i dlatego dodaje się go do wielu produktów przetworzonych.

Jakie mogą być reakcje organizmu na gluten?

Z całą pewnością nie wszyscy z nas będą mieli problemy zdrowotne związane ze spożywaniem glutenu. Jednak u niektórych osób mogą się pojawić zaburzenia:

• autoimmunologiczne – celiakia oraz związane z nią ataksja glutenowa i opryszczkowe zapalenia skóry;
• alergiczne – różne postaci alergii na gluten (wziewna, pokarmowa, anafilaksja związana z wysiłkiem, atopowe zapalenie skóry i pokrzywka kontaktowa);
• nieimmunologiczne niealergiczne – nieceliakalna nadwrażliwość na gluten.

Celiakia

Celiakia to choroba autoimmunologiczna, która pojawia się u osób mających pewne predyspozycje genetyczne. Kluczową rolę odgrywają tu specjalne białka układu odpornościowego – tzw. antygeny HLA-DQ2 lub HLA-DQ8.

Mechanizm reakcji organizmu na gluten w przypadku celiakii

U osób z celiakią spożycie glutenu wywołuje nieprawidłową reakcję układu odpornościowego. Najbardziej szkodliwy fragment glutenu, trudny do strawienia, przedostaje się do błony śluzowej jelita cienkiego i jest modyfikowany przez enzym transglutaminazę tkankową. W wyniku tej zmiany fragment glutenu łatwiej wiąże się z antygenami HLA-DQ2 lub DQ8, co uruchamia reakcję zapalną.

Powstające cytokiny niszczą kosmki jelitowe, co prowadzi do zaburzeń wchłaniania i objawów, takich jak biegunki, bóle brzucha czy niedobory. Dodatkowo w jelicie aktywują się inne komórki odpornościowe, pogłębiając stan zapalny. Pojawia się też odpowiedź humoralna – organizm wytwarza przeciwciała przeciwko gliadynie i transglutaminazie, choć ich rola w uszkodzeniu jelita nie jest do końca poznana.

Objawy celiakii

Objawy celiakii mogą być bardzo różnorodne i zależą od stopnia uszkodzenia jelita cienkiego. Klasyczne symptomy, takie jak biegunki, zaparcia, wzdęcia czy bóle brzucha, pojawiają się najczęściej wtedy, gdy zanik kosmków jelitowych obejmuje dużą część jelita. Obserwujemy także wtedy objawy zaburzeń wchłaniania składników odżywczych, witamin i minerałów. Może ono na przykład objawiać się nawracającymi aftami w jamie ustnej, niedokrwistością z powodu niedoboru żelaza czy problemami z mineralizacją kości. Coraz częściej jednak celiakia ujawnia się w mniej typowy sposób, np. poprzez przewlekłe zmęczenie, neuropatię, bóle stawów, opóźnione dojrzewanie czy problemy ze wzrostem u dzieci, ale bez typowych objawów ze strony przewodu pokarmowego.

Warto zwrócić uwagę również na zwiększone ryzyko choroby u osób z innymi schorzeniami autoimmunologicznymi (zapalenie wątroby, zapalenie tarczycy, cukrzyca typu 1) lub z zespołami genetycznymi, takimi jak zespół Downa czy Turnera.

Jak zdiagnozować celiakię

Rozpoznanie celiakii wymaga dokładnej diagnostyki, przy czym pacjent musi spożywać gluten – w przeciwnym razie wyniki mogą być niemiarodajne. Podstawą są testy serologiczne, przede wszystkim oznaczenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej typu 2 (TGA) w klasie IgA oraz całkowitego poziomu IgA, którego niedobór może zafałszować wyniki. W takich przypadkach oznacza się przeciwciała w klasie IgG (TGA, endomyzjum mięśni gładkich – EMA, deamidowanym peptydom gliadyny – DPG). Czasem wysokie miana przeciwciał pozwalają postawić diagnozę bez biopsji, jednak u dorosłych nadal często konieczne jest pobranie wycinków jelita, a zmiany oceniane są według skali Marsha. Diagnostykę może uzupełnić badanie genów HLA-DQ2/DQ8 – ich brak niemal wyklucza celiakię. Nowoczesne metody pozwalają na szybsze rozpoznanie, ale skuteczne leczenie nadal wymaga indywidualnego podejścia.

Leczenie celiakii

Leczenie celiakii polega na stosowaniu do końca życia ścisłej diety bezglutenowej. Zwykle jest to jedyne konieczne postępowanie. Ustąpienie objawów klinicznych można zaobserwować dosyć szybko, bo w przeciągu 2–3 tygodni. Tkanka jelita goi się nieco dłużej (nawet 6–8 tygodni).

Bardzo rzadko zdarza się celiakia oporna na leczenie dietą i wtedy włączona zostaje terapia immunosupresyjna, żeby nie dopuścić do powikłań ze strony układu pokarmowego oraz tych wynikających z niedoborów składników odżywczych.

Specyficzne postacie autoimmunologicznych reakcji na gluten najprawdopodobniej związane z celiakią

Ataksja glutenowa to wciąż słabo poznana choroba neurologiczna, powiązana z obecnością przeciwciał antygliadynowych. Choć bywa uznawana za powikłanie celiakii, często nie towarzyszą jej objawy jelitowe ani zmiany w błonie śluzowej jelita. Najczęściej występuje po 50. roku życia i prowadzi do zaburzeń pracy układu nerwowego – zwłaszcza móżdżku – powodując niezborność ruchów, zaburzenia równowagi, oczopląs, tiki, drżenie czy problemy z mową i pamięcią. Objawy zwykle ustępują po eliminacji glutenu.

Choroba Duhringa (zapalenie opryszczkowate skóry) objawia się swędzącymi i bolesnymi zmianami pęcherzykowo-grudkowymi. Choć objawy jelitowe nie są częste, u wielu chorych występuje zanik kosmków jelitowych. Typowe jest również występowanie przeciwciał EMA. Choroba ma charakter nawrotowy, a zaostrzenia mogą być wywołane przez gluten lub kontakt z jodem. Dieta bezglutenowa przynosi stopniową poprawę stanu skóry.

Alergia na pszenicę

Alergia na pszenicę to reakcja układu odpornościowego na białka pszenicy, najczęściej występująca u dzieci i związana z przeciwciałami IgE. Objawy – takie jak pokrzywka, bóle brzucha, wymioty czy obrzęki – pojawiają się zwykle do 2 godzin po spożyciu. Często współwystępuje z innymi alergiami (np. na mleko czy jajka) i atopowym zapaleniem skóry. Szczególną jej postacią jest anafilaksja powysiłkowa, pojawiająca się po aktywności fizycznej po spożyciu pszenicy.

Rozpoznanie opiera się na testach alergicznych i obserwacji objawów. Leczenie to ścisła dieta eliminacyjna. Większość dzieci z czasem nabywa tolerancję – u połowy objawy ustępują przed 8 rokiem życia, a u dwóch trzecich – przed 12 rokiem życia. Regularne kontrole pozwalają uniknąć zbędnych ograniczeń w diecie.

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten/pszenicę

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (NNG), często określana też jako nadwrażliwość na pszenicę (NNP), to schorzenie objawiające się dolegliwościami po spożyciu pszenicy – mimo wykluczenia celiakii i alergii. Objawy pojawiają się w ciągu kilku godzin lub dni i ustępują po eliminacji pszenicy. Najczęściej są to bóle brzucha, wzdęcia, biegunki, zaparcia, ale też zmęczenie, bóle głowy, mięśni czy stawów.

Mechanizm NNG/NNP nie jest w pełni poznany. Poza glutenem podejrzewa się udział innych składników pszenicy, np. FODMAP-ów. Brakuje specyficznych testów, dlatego rozpoznanie opiera się na wykluczeniu innych chorób i obserwacji efektów diety. Schorzenie częściej dotyczy kobiet, może współwystępować z innymi nadwrażliwościami i bywa przejściowe. U części osób możliwe jest tolerowanie niewielkich ilości glutenu, a odpowiednia dieta przynosi wyraźną poprawę samopoczucia.

Gluten – jeść czy nie jeść?

Nietolerancja glutenu częściej pojawia się wtedy, gdy organizm jest osłabiony (np. przez choroby współistniejące, stres czy niezdrowy styl życia). Nawet u osób z genetyczną predyspozycją do celiakii choroba nie musi się ujawnić, co potwierdzają przypadki jej rozpoznania dopiero w starszym wieku. Mimo powszechnego spożycia zbóż glutenowych tylko u części osób występują objawy, dlatego eliminacja glutenu bez wskazań medycznych jest nieuzasadniona.

Zamiast tego warto dbać o zdrowy styl życia i wysoką jakość diety, zredukować stres oraz zatroszczyć się o kondycję jelit, szczególnie po infekcjach, antybiotykoterapii czy przy diecie bogatej w przetworzoną żywność. Wspomagająco można stosować preparaty wspierające łagodzenie stresu, dobry sen i trawienie, np. HARMONIX. Wzmocnić organizm można preparatami zawierającymi witaminy, mikroelementy i białka kolagenowe (np. COLLANIX). Świetnym wsparciem jest mieszanka CEMMUNIX Herbal, która pomaga regenerować błonę śluzową jelit i wzmacnia barierę jelitową oraz wspiera równowagę immunologiczną.