Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD) staje się cichym, ale poważnym zagrożeniem zdrowia publicznego. Choć przez lata uważano ją za niegroźne stłuszczenie, dziś wiemy, że może prowadzić do zapalenia, włóknienia, a nawet marskości i raka wątroby. Problem ten dotyczy już nawet 40% populacji, szczególnie osób z otyłością i cukrzycą typu 2. Co więcej, NAFLD zwiększa też ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, które stanowią główną przyczynę zgonów wśród pacjentów. Dlaczego choroba rozwija się tak podstępnie? Jakie niesie zagrożenia i co można zrobić, by zatrzymać jej postęp?

Czym jest niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby?

Niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby nazywamy stan, w którym w badaniu histologicznym lub obrazowym zauważalne jest stłuszczenie powyżej 5% komórek wątroby, czyli hepatocytów.

Jedną z głównych przyczyn gromadzenia się tłuszczu w hepatocytach może być insulinooporność. Powoduje ona gromadzenie tłuszczu (trójglicerydów) w komórkach wątroby, co wynika z nadmiaru wolnych kwasów tłuszczowych i nasilonej syntezy tłuszczu z węglowodanów. Nagromadzenie tłuszczu zwiększa wrażliwość wątroby na stres oksydacyjny, produkcję reaktywnych form tlenu oraz działanie czynników zapalnych pochodzących m.in. z tkanki tłuszczowej. Komórki wątroby ulegają wtedy obrzękowi, apoptozie i martwicy. Związana z insulinoopornością aktywacja komórek gwiaździstych w wątrobie (stymulacja produkcji kolagenu) i zmiany strukturalne w obrębie przewodów wątrobowych przyczyniają się do rozwoju włóknienia wątroby.

NAFLD – różne postaci choroby

W zależności od stopnia zaawansowania choroby i możliwych jej powikłań NAFLD możemy podzielić na:

1. Niealkoholowe stłuszczenie wątroby (NAFL) – jest to prostsza i łagodniejsza postać choroby, obserwowana u około 80% chorych. Możliwe jest w jej przebiegu łagodne zapalenie zrazikowe, ale praktycznie nie ma ryzyka powstania marskości wątroby.
2. Niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby (NASH) – przewlekłe i postępujące zapalenie wątroby, które prowadzi często do uszkodzenia hepatocytów (zwyrodnienie balonowate) oraz zwłóknienia wątroby, jej marskości oraz raka wątrobowokomórkowego. Obserwuje się je u około 20% pacjentów z NAFLD.

Zagrożenia związane z NAFLD

NAFLD to przewlekła choroba, która przebiega z powoli rozwijającym się włóknieniem wątroby, choć u około 20% pacjentów zmiany włóknieniowe postępują znacznie szybciej. Największym zagrożeniem dla chorych są powikłania ze strony układu sercowo-naczyniowego, ponieważ stłuszczenie wątroby często współistnieje z innymi czynnikami ryzyka, takimi jak otyłość czy cukrzyca. Zaawansowana postać choroby (NASH) zwiększa też ryzyko marskości i raka wątroby, co może prowadzić do zgonu.

Dawniej sądzono, że proste stłuszczenie wątroby (NAFL) nie prowadzi do poważniejszych zmian. Dziś wiemy, że może ono stopniowo przechodzić w bardziej zaawansowane postacie, takie jak NASH i włóknienie. Postęp choroby następuje wolniej u pacjentów z NAFL (średnio jeden stopień włóknienia co 14 lat), szybciej u chorych z NASH (co 7 lat), a jeszcze szybciej, jeśli towarzyszy im choroba nadciśnieniowa. W związku z tym obie postacie choroby wymagają regularnej kontroli.

Choć NAFLD rozwija się powoli, nie można jej bagatelizować. W ciągu 15 lat od rozpoznania ryzyko zgonu u chorych jest nawet o 70% wyższe niż u osób bez tej choroby. Dlatego kluczowe jest wczesne wykrycie zaawansowanego włóknienia i identyfikacja pacjentów z największym ryzykiem jego szybkiego postępu.

Objawy stłuszczenia wątroby

Stłuszczenie wątroby zazwyczaj nie daje objawów i często wykrywane jest przypadkowo podczas badania USG jamy brzusznej. Chory jednak może czasem zgłaszać uczucie zmęczenia, rzadziej ostry lub tępy ból w górnej części brzucha, nadmierne pragnienie, wzdęcia i zaburzenia snu. Aktywność enzymów wątrobowych jest u większości pacjentów prawidłowa, choć czasem można zanotować nieco podwyższone stężenie aminotransferaz (AST, ALT).

Jakie czynniki mogą prowadzić do stłuszczenia wątroby

Wątroba jest organem, który co dzień ciężko pracuje, aby w sposób bezpieczny oczyścić organizm ze zbędnych, a czasem nawet toksycznych substancji. W związku z tym jej nadmierne obciążenie może spowodować kłopoty z jej prawidłowym działaniem. Wynikiem tego może być między innymi stłuszczenie wątroby i stan zapalny.

Styl życia a NAFLD

Niestety w ostatnich dekadach zwiększa się ilość rozpoznanego NAFLD, zarówno u dorosłych, jak i u dzieci. Winna jest narastająca epidemia otyłości.

Przyczyny rozwoju niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby nie są jeszcze do końca znane, ale wiadomo, że wpływają na nią zarówno czynniki środowiskowe, jak i genetyczne. Szczególnie szkodliwa jest dieta bogata w kalorie, cukry proste (zwłaszcza fruktozę), tłuszcze nasycone i napoje słodzone, a także brak ruchu. Taki styl życia sprzyja nadwadze, otyłości i zaburzeniom metabolicznym. Coraz więcej wiemy też o genach, które zwiększają ryzyko choroby. Sam mechanizm powstawania NAFLD jest złożony i obejmuje wiele czynników jednocześnie, w tym przewlekły stan zapalny, wywoływany przez tłuszcz trzewny oraz narastającą insulinooporność. Do rozwoju choroby mogą przyczyniać się też stres oksydacyjny, uszkodzenia mitochondriów czy zaburzenia mikrobiomu jelitowego.

Czynniki środowiskowe wywołujące NAFLD

Do czynników, które mogą spowodować stłuszczenie wątroby, należą m.in.:

• substancje toksyczne dla wątroby, np. niektóre leki, narkotyki, alkohol, toksyny obecne w środowisku i pokarmach;
• zaburzenia metaboliczne, przekarmienie i otyłość lub odwrotnie – głodzenie i niedobory białka, niedobór cynku;
• choroby współistniejące, takie jak cukrzyca, nadczynność kory nadnerczy, niedoczynność tarczycy, zespół policystycznych jajników;
• zaburzenia wchłaniania składników odżywczych w przypadku takich chorób, jak celiakia, nieswoiste zapalenia jelit (WZJG, choroba Crohna); choroby trzustki (np. przewlekłe zapalenie związane z mukowiscydozą),
• długotrwałe lub całkowite żywienie pozajelitowe, powodujące niedobór karnityny i choliny;
• interwencje chirurgiczne, takie jak resekcja jelita (powoduje tzw. zespół krótkiego jelita) oraz zespolenie jelitowe;
• niektóre wrodzone choroby metaboliczne, np. abetalipoproteinemia, choroby spichrzeniowe;
• choroby infekcyjne, np. wirusowe zapalenia wątroby typu B i C, zakażenie HIV.

Leczenie NAFLD

Leczenie NAFLD opiera się przede wszystkim na zmianie stylu życia – kluczowe znaczenie ma redukcja masy ciała.

U dzieci już niewielki spadek BMI może zatrzymać rozwój choroby i poprawić stan wątroby. Utrata 5% masy ciała zmniejsza stłuszczenie, 7% – zapalenie, a 10% może nawet cofnąć proces włóknienia.

Dieta w NAFLD

Dotychczasowe badania wskazują, że dla pacjentów z NAFLD najważniejsza jest ogólna redukcja kalorii, a nie stosowanie konkretnej diety – zaleca się zmniejszenie podaży energii o około 30%. U osób z zespołem metabolicznym korzystne efekty przynosi dieta śródziemnomorska oraz zwiększone spożycie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3. Niezwykle istotne jest ograniczenie cukrów prostych w diecie, a szczególnie sztucznej fruktozy, obecnej głównie w słodzonych napojach i produktach przetworzonych. Została ona powiązana z nasileniem stłuszczenia wątroby i postępem włóknienia. Tzw. dieta lekkostrawna czy wątrobowa nie jest konieczna – ważniejsze od doboru konkretnych produktów jest zredukowanie masy ciała i utrzymanie prawidłowej wagi.

Wpływ witaminy E na postęp stłuszczenia wątroby

U pacjentów z biopsyjnie potwierdzonym NASH bez cukrzycy można stosować witaminę E w dawce 800 j.m., która poprawia stan wątroby, choć nie wpływa na włóknienie. Ze względu na możliwe działania niepożądane terapię ogranicza się do maksymalnie 12 miesięcy.

Aktywność fizyczna a NAFLD

Równie ważna jest regularna aktywność fizyczna – co najmniej 150 minut umiarkowanego ruchu tygodniowo. Aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko chorób powiązanych z NAFLD, takich jak cukrzyca typu 2, nadciśnienie czy insulinooporność, a także redukuje ilość tłuszczu w wątrobie. Najlepsze efekty przynosi wysiłek intensywny i regularny, choć każda forma ruchu jest korzystna. Równie ważne jest ograniczenie długiego siedzenia, które samo w sobie zwiększa ryzyko NAFLD.

Niestety wielu pacjentom trudno utrzymać te zmiany na dłuższą metę. A jest to o tyle ważne, że w początkowych stadiach choroby stłuszczeniowej wątroby dzięki zmianom trybu życia można wrócić do zdrowia. Z kolei zaniedbanie pierwszych symptomów niestety może skończyć się nieodwracalnym uszkodzeniem wątroby.

Co jeszcze należy zrobić, aby ograniczyć stłuszczenie wątroby

Co ciekawe, coraz więcej badań pokazuje, że wypijanie przez chorego co najmniej 2 filiżanek kawy dziennie jest w stanie obniżyć stłuszczenie i spowolnić włóknienie wątroby.

Lecząc stłuszczenie wątroby, należy zrezygnować ze wszystkich używek (alkohol, narkotyki, tytoń). NAFLD występuje często z innymi schorzeniami. Dlatego bardzo ważne jest właściwe ich leczenie (szczególnie nadciśnienia tętniczego i cukrzycy typu 2 przyspieszających postęp choroby) i dobór właściwych leków, które nie będą nasilały stłuszczenia wątroby.

W badaniach wykazano także, że problemy z trawieniem i wchłanianiem pokarmów oraz dysbioza jelitowa są jednym z czynników ryzyka powstania NAFLD. Stąd dbanie o prawidłowe funkcjonowanie układu pokarmowego jest ważną częścią zmniejszania ryzyka choroby. Takie wsparcie daje nam Cemmunix Herbal o działaniu przeciwzapalnym, antyoksydacyjnym, wzmacniającym barierę jelitową i regulującym mikrobiom.