Wątroba każdego dnia ma mnóstwo pracy: przetwarza składniki odżywcze, produkuje żółć i uczestniczy w metabolizmie leków. Często słyszymy, że warto ją wspierać. Tylko co to właściwie oznacza? Czy rzeczywiście potrzebuje „detoksu”, głodówek albo specjalnych kuracji oczyszczających? Żeby wiedzieć, jak dbać o wątrobę, warto najpierw zrozumieć, jak działa. Wyjaśniamy, za co odpowiada ten narząd, co może mu szkodzić i jakie sposoby wspierania jego pracy mają uzasadnienie w wiedzy medycznej.

Dlaczego wątroba jest tak ważna dla prawidłowego funkcjonowania organizmu?

Zrozumienie mechanizmów działania wątroby pozwala świadomie ocenić, co rzeczywiście może wspierać jej pracę w przypadku konkretnych zaburzeń, a co – mimo dobrych intencji – może przynieść więcej szkody niż pożytku.

Metabolizm składników odżywczych

Wątroba jest jednym z najważniejszych organów, odpowiedzialnych za przetwarzanie tego, co dostarczamy organizmowi wraz z jedzeniem:

1. Reguluje poziom glukozy we krwi – magazynuje ją w postaci glikogenu po posiłku i uwalnia glukozę między posiłkami.
2. Uczestniczy w metabolizmie tłuszczów – syntetyzuje, przekształca i wykorzystuje kwasy tłuszczowe oraz produkuje cholesterol i lipoproteiny.
3. Bierze także udział w przemianach białek – syntetyzuje większość białek osocza krwi, a także ogromną liczbę białek strukturalnych i enzymów potrzebnych do własnych procesów metabolicznych.

Jeżeli wątroba traci zdolność do syntezy białek, może zmniejszyć się produkcja m.in. albuminy (mogą pojawić się obrzęki i wodobrzusze) oraz czynników krzepnięcia (może wydłużyć się czas krzepnięcia krwi).

Jak zatem sami możemy wspierać pracę wątroby? Dbając o regularne posiłki i zbilansowaną dietę, której podstawą będą produkty naturalne.

Przemiany aminokwasów w wątrobie

Wątroba przetwarza aminokwasy, których organizm już nie potrzebuje do budowy białek. Za to można je wykorzystać do innych procesów metabolicznych.

Jednym z produktów powstających podczas przemian aminokwasów jest amoniak. Jest on toksyczny, szczególnie dla mózgu, dlatego organizm musi go szybko przekształcić w mocznik, który wydalany jest z moczem. Pozostała część aminokwasu może zostać wykorzystana na kilka sposobów. W zależności od potrzeb organizmu może posłużyć m.in. do produkcji energii oraz syntezy:

• glukozy (glukoneogenezy),
• ciał ketonowych,
• kwasów tłuszczowych,
• innych związków potrzebnych organizmowi.

Jeżeli wątroba jest poważnie uszkodzona, jej zdolność do przekształcania amoniaku w mocznik również słabnie. Stężenie amoniaku może wtedy wzrastać, co ma znaczenie w rozwoju encefalopatii wątrobowej (zaburzenia pracy mózgu wskutek nagromadzenia toksyn). Początkowo objawy mogą być łagodne. Pojawiają się:

• zaburzenia koncentracji,
• zmiana rytmu snu i czuwania,
• spowolnienie,
• zaburzenia zachowania.

W ciężkich przypadkach dochodzi do zaburzeń świadomości i śpiączki.

Jedną z naturalnych substancji stosowanych w zmniejszeniu ryzyka encefalopatii oraz jej leczeniu jest L-asparginian L-ornityny. Wspiera on przekształcanie amoniaku w mocznik i glutaminę.

Magazynowanie witamin i minerałów

Wątroba jest również ważnym magazynem niektórych witamin i składników mineralnych. Gromadzi przede wszystkim witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E i K), a także witaminę B12. Magazynuje również żelazo i miedź, które mogą być uwalniane w zależności od potrzeb organizmu.

Produkowanie żółci

Wątroba nieustannie produkuje żółć, która jest niezbędna przede wszystkim do trawienia i wchłaniania tłuszczów oraz witamin A, D, E i K. Jej głównymi składnikami są kwasy żółciowe, fosfolipidy, cholesterol, bilirubina, elektrolity i woda. Kwasy żółciowe powstają w wątrobie z cholesterolu i pomagają organizmowi wykorzystać tłuszcze dostarczane z pożywieniem. Żółć jest magazynowana i zagęszczana w pęcherzyku żółciowym, a po posiłku uwalniana do dwunastnicy. Większość kwasów żółciowych jest następnie wchłaniana w jelicie i wraca do wątroby, gdzie może zostać wykorzystana ponownie.

W przypadku osłabienia funkcji trawiennych można zatem sięgnąć po zioła, które mają działanie żółciotwórcze i żółciopędne. Są to np. mniszek lekarski, arcydzięgiel czy tatarak obecne w preparatach Cemmunix Herbal i Harmonix.

Pamiętajmy jednak, że ziół żółciotwórczych i żółciopędnych nie powinny stosować osoby z problemami dotyczącymi odpływu żółci, takimi jak kamica żółciowa, niedrożność dróg żółciowych, cholestaza i inne choroby dróg żółciowych. Przy tego typu problemach ma za to pewne zastosowanie naturalnie występujący kwas żółciowy, czyli kwas ursodeoksycholowy. Zmniejsza on toksyczność hydrofobowych kwasów żółciowych, poprawia ich przepływ i wspiera ochronę komórek wątroby oraz dróg żółciowych. Stosowany jest między innymi w pierwotnym zapaleniu dróg żółciowych.

Metabolizm różnych substancji

Wątroba metabolizuje zarówno substancje pochodzące z zewnątrz organizmu (ksenobiotyki), jak i związki naturalnie powstające w organizmie. Jej zadaniem jest takie enzymatyczne przekształcenie danej substancji, żeby organizm mógł ją ponownie wykorzystać lub łatwo wydalić.

Do ksenobiotyków należą między innymi:

• leki,
• alkohol,
• składniki żywności,
• substancje zanieczyszczające,
• część składników suplementów i preparatów ziołowych,
• inne substancje chemiczne, które dostają się do organizmu.

Do produkowanych w organizmie substancji, które wątroba ma za zadanie zmetabolizować, należą m.in.:

• bilirubina – produkt rozpadu hemoglobiny,
• hormony steroidowe, np. estrogeny, progesteron, testosteron i kortyzol,
• hormony tarczycy,
• kwasy żółciowe,
• cholesterol,
• niektóre witaminy i ich metabolity,
• amoniak i inne produkty metabolizmu aminokwasów.

Efekt pierwszego przejścia

Krew z przewodu pokarmowego trafia najpierw do wątroby przez żyłę wrotną. Dlatego wiele leków po podaniu doustnym trafia do hepatocytów, zanim jeszcze dotrze do reszty organizmu. Wątroba może wtedy część substancji zmetabolizować. Nazywamy to efektem pierwszego przejścia. To ma ogromne znaczenie dla działania leków, ponieważ część dawki leku może zostać zmetabolizowana, zanim lek osiągnie krążenie ogólne. Ale też istnieją „proleki”, czyli substancje, które stają się aktywne dopiero po przejściu przez wątrobę.

Polekowe uszkodzenie wątroby

W niektórych przypadkach metabolizm wątrobowy potrafi zmienić lek tak, że wytworzy się reaktywny lub toksyczny metabolit. Jest to jeden z mechanizmów polekowego uszkodzenia wątroby (DILI). Dobrym przykładem na taki efekt jest paracetamol. Przy przyjmowaniu prawidłowych dawek większość leku jest metabolizowana bezpiecznymi drogami, natomiast niewielka część jest przekształcana do reaktywnego metabolitu NAPQI, który jest neutralizowany przez glutation. Przy przedawkowaniu paracetamolu mechanizmy ochronne mogą zostać przeciążone i może dojść do poważnego uszkodzenia wątroby. Jako antidotum stosuje się wtedy N-acetylocysteinę (NAC), ponieważ uzupełnia ona dostępność cysteiny i pomaga odtworzyć glutation, który jest kluczowym elementem obrony antyoksydacyjnej hepatocytów.

Znacznie częściej jednak uszkodzenie wątroby jest trudną do przewidzenia reakcją organizmu na konkretny lek. A czasem pacjent przyjmuje lek, który może uszkadzać wątrobę, ale jednocześnie jest on niezbędny w leczeniu choroby podstawowej.

Jak minimalizować uszkodzenie wątroby przez ksenobiotyki?

Czy można wcześniej zastosować coś, co zmniejszy ryzyko uszkodzenia wątroby przez leki? Badano pod tym kątem między innymi N-acetylocysteinę, sylimarynę czy kwas ursodeoksycholowy, jednak wyniki badań nie pozwalają traktować ich jako uniwersalnej profilaktyki hepatotoksyczności. Sylimaryna jest prawdopodobnie najczęściej kojarzoną z „ochroną wątroby” substancją roślinną. Jest kompleksem flawonolignanów pozyskiwanych z ostropestu plamistego (Silybum marianum). Ma bardzo interesujące mechanizmy biologiczne m.in. działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne. Ponadto wykazuje korzystny wpływ na błony komórkowe hepatocytów. Po konsultacji z lekarzem można więc podjąć za jej pomocą próbę osłony wątroby przed niekorzystnym działaniem leku.

Leki warto przyjmować tylko wtedy, gdy są naprawdę potrzebne. Jeśli konieczne jest leczenie przewlekłe, warto regularnie sprawdzać, czy wszystkie przyjmowane leki i suplementy są potrzebne i czy nie wchodzą ze sobą w niekorzystne interakcje. Należy też unikać substancji szkodliwych, takich jak alkohol. Ważne jest również regularne monitorowanie leczenia, aby odpowiednio wcześnie wykryć niepokojące zmiany i w razie potrzeby zmienić terapię.

Ksenobiotyki to nie tylko substancje zawarte w lekach czy zanieczyszczeniach środowiska. Znajdują się one także w roślinach leczniczych i preparatach ziołowych. Niektóre z ich składników mogą wspierać pracę wątroby i być przez nią bezpiecznie metabolizowane. Inne mogą ją dodatkowo obciążać, a w niektórych przypadkach, zwłaszcza przy dużych dawkach lub długotrwałym stosowaniu, mogą nawet uszkadzać wątrobę. „Naturalne” nie oznacza więc automatycznie „obojętne dla organizmu”.

Dlatego, sięgając po preparaty ziołowe, warto zwracać uwagę nie tylko na deklarowane przez producenta korzyści, ale również na dokładny skład, dawkę oraz właściwości poszczególnych substancji. Zioła powinny pochodzić ze sprawdzonych źródeł, które zapewniają odpowiednią kontrolę jakości i pozwalają ograniczyć ryzyko zanieczyszczenia surowca lub obecności niepożądanych substancji. Nie należy również zapominać o interakcjach pomiędzy ziołami a lekami.

Produkcja ważnych dla całego organizmu substancji

Hepatocyty produkują między innymi insulinopodobny czynnik wzrostu 1 (IGF-1), który stymuluje wzrost kości, chrząstek oraz tkanki mięśniowej, szczególnie u dzieci i młodzieży. Pomaga w naprawie i odbudowie tkanek oraz komórek w całym ciele dorosłego człowieka. Wspomaga także przemianę materii i wspiera budowę masy mięśniowej.

Wątroba produkuje również angiotensynogen – element układu renina–angiotensyna–aldosteron (RAA), który uczestniczy w regulacji ciśnienia tętniczego, gospodarki sodowo-wodnej i objętości krwi.

Kolejnym ważnym hormonem produkowanym przede wszystkim przez wątrobę jest hepcydyna będąca głównym regulatorem gospodarki żelazem. 

Regulacja gospodarki hormonalnej

Wątroba jest bardzo ważnym miejscem metabolizowania i usuwania z krążenia hormonów płciowych, hormonów tarczycy, kortyzolu, insuliny i glukagonu. Dlatego ciężka choroba wątroby może prowadzić do zaburzeń gospodarki hormonalnej.

Wątroba produkuje też białka transportujące hormony. Hormony, szczególnie steroidowe i hormony tarczycy, krążą bowiem we krwi częściowo połączone z białkami. W ten sposób wątroba wpływa nie tylko na usuwanie hormonów, ale również na ich transport i dostępność dla tkanek.

Wątroba jako element układu odpornościowego

Wątroba pełni również ważne funkcje immunologiczne. Ponieważ przez krążenie wrotne docierają do niej substancje i drobnoustroje pochodzące z przewodu pokarmowego, działa jak jeden z filtrów immunologicznych organizmu. Wyspecjalizowane komórki Kupffera wychwytują i usuwają z krwi m.in. bakterie, ich fragmenty oraz uszkodzone komórki. Wątroba produkuje także wiele białek uczestniczących w odpowiedzi immunologicznej, m.in. składniki układu dopełniacza (zespół białek odpornościowych) i białka ostrej fazy (np. białko C-reaktywne, fibrynogen, α1-antytrypsynę). Jednocześnie pomaga ograniczać nadmierną reakcję zapalną na nieszkodliwe substancje docierające z jelit.

Dlatego w zaawansowanej marskości pacjent może być jednocześnie bardziej podatny na zakażenia, a jego odpowiedź immunologiczna może być nieprawidłowo regulowana.

Tu warto wspomnieć, że zaburzenia mikrobiomu jelitowego mogą obciążać wątrobę właśnie w tym mechanizmie. Warto wtedy pomyśleć – jeśli nie ma przeciwwskazań – o zastosowaniu przebadanych probiotyków oraz ziół przywracających prawidłową pracę układu pokarmowego takich jak Cemmunix Herbal.

Zarządzanie dostępną energią

Wątroba odczytuje sygnały hormonalne (przekazywane m.in przez insulinę i glukagon, ale też przez kortyzol i adrenalinę) i dostosowuje metabolizm do aktualnego zapotrzebowania organizmu.

Po posiłku, gdy składników energetycznych jest dużo, wątroba:

• wychwytuje glukozę z krwi i magazynuje ją jako glikogen,
• nadmiar węglowodanów może wykorzystać do syntezy kwasów tłuszczowych,
• syntetyzuje i magazynuje tłuszcze oraz uczestniczy w ich transporcie,
• wykorzystuje dostępne aminokwasy do syntezy białek i innych związków.

Między posiłkami (także w nocy) i podczas głodówki, gdy dopływ energii z przewodu pokarmowego spada:

• rozkłada glikogen i uwalnia glukozę do krwi (glikogenoliza),
• wytwarza glukozę z innych substratów, m.in. mleczanu, glicerolu i aminokwasów (glukoneogeneza),
• nasila wykorzystanie kwasów tłuszczowych jako źródła energii,
• podczas dłuższego głodzenia produkuje ciała ketonowe, które mogą być wykorzystywane jako paliwo przez inne tkanki, w tym mózg.

W ten sposób wątroba pomaga utrzymywać względnie stałe stężenie glukozy we krwi, mimo że dostarczanie energii z pożywienia jest okresowe.

Co ciekawe, wątroba posiada własny zegar biologiczny. W komórkach wątroby rytmicznie zmienia się aktywność wielu genów i enzymów odpowiedzialnych za metabolizm. Na ten zegar wpływa nie tylko cykl dnia i nocy, ale również – i to bardzo silnie – pora spożywania posiłków. Dlatego regularne jedzenie może być dla wątroby istotnym sygnałem pomagającym zsynchronizować jej pracę z rytmem całego organizmu.

Jak rozwijają się choroby wątroby?

Wątroba uczestniczy w syntezie, magazynowaniu, spalaniu i transporcie tłuszczów. Przy zaburzeniach metabolicznych może dochodzić do nadmiernego gromadzenia tłuszczu w hepatocytach. Z tego stanu może się rozwinąć stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD) i stłuszczeniowe zapalenie wątroby (MASH), czyli stan zapalny i uszkodzenie hepatocytów. 

Przewlekłe uszkodzenie wątroby może skutkować włóknieniem, czyli nadmiernym odkładaniem tkanki włóknistej w jej miąższu. Kolejny próg uszkodzenia to marskość wątroby, czyli zaawansowany etap przewlekłej choroby wątroby, w którym występuje rozległe włóknienie i przebudowa architektury narządu. 

Jednak marskość to jeszcze nie to samo co niewydolność wątroby. Pacjent może mieć wyrównaną marskość i przez długi czas funkcjonować stosunkowo dobrze. Wątroba jest już poważnie przebudowana, ale organizm jeszcze radzi sobie z jej funkcjami. O niewydolności wątroby mówimy wtedy, gdy pojawiają się powikłania marskości (np. nadciśnienie wrotne, wodobrzusze, encefalopatia, żółtaczka, żylaki przełyku i ryzyko ich krwawienia).

Wątroba ma jednak dużą zdolność samoregeneracji, a leczenie polega przede wszystkim na usunięciu przyczyny uszkodzenia i leczeniu konkretnej choroby. Jeżeli uszkodzenie jest odwracalne i przyczyna zostanie usunięta, hepatocyty mogą odbudować masę i funkcję narządu. Dlatego z każdym poważniejszym problemem wątrobowym należy udać się do lekarza w celu dokładnej diagnozy i dobrania odpowiedniego postępowania leczniczego.

Jak dbać o wątrobę na co dzień?

Zdrowa wątroba lubi zdrowy styl życia. Ważne są:

• prawidłowa masa ciała,
• regularny ruch,
• dieta oparta na produktach mało przetworzonych,
• dużo warzyw i produktów roślinnych,
• odpowiednia ilość błonnika,
• ograniczenie nadmiaru cukrów prostych i żywności wysokoprzetworzonej,
• rozsądne spożycie tłuszczów,
• rezygnacja z alkoholu,
• kontrolowanie glikemii, ciśnienia i lipidów
• unikanie niepotrzebnych leków i suplementów.

Nie trzeba także wymyślać specjalnej „diety na wątrobę”. W przypadku stłuszczenia wątroby najlepiej udokumentowany jest pozytywny wpływ diety zbliżonej profilem do diety śródziemnomorskiej. Współczesne opracowania naukowe wskazują także, że redukcja masy ciała zaledwie o 5% zmniejsza stłuszczenie wątroby, natomiast większa redukcja może także wyciszyć stan zapalny i proces włóknienia tego narządu.

Czy każdy preparat „na wątrobę” na pewno nam będzie służył?

W aptekach i sklepach zielarskich znajdziemy szeroki wybór ziół oraz suplementów diety, reklamowanych jako preparaty wspierające prawidłowe funkcjonowanie wątroby. Warto jednak pamiętać, że poszczególne substancje mogą działać na organizm w różny sposób, a ich stosowanie nie zawsze będzie odpowiadało rzeczywistym potrzebom konkretnej osoby. Co więcej, niektóre preparaty, stosowane bez odpowiedniej wiedzy i wskazań, mogą przynieść niepożądane skutki. „Naturalny” bowiem nie zawsze oznacza „bezpieczny”.

W internecie można również znaleźć liczne, często bardzo restrykcyjne protokoły, mające rzekomo „oczyścić” lub „zregenerować” wątrobę. Wiele z nich nie znajduje jednak uzasadnienia w wiedzy o fizjologii i rzeczywistych funkcjach tego narządu. Zamiast więc wyszukiwać uniwersalne sposoby na „detoks”, warto najpierw zrozumieć, czego wątroba faktycznie potrzebuje i jakie działania mogą realnie wspierać jej prawidłową pracę.

Podsumowanie

Wątroba pełni wiele różnorodnych funkcji, a jej choroby mogą prowadzić do rozmaitych zaburzeń, które przez długi czas mogą przebiegać bezobjawowo lub skąpoobjawowo. Na co dzień warto wspierać jej prawidłowe funkcjonowanie poprzez zdrowy styl życia, natomiast w przypadku nieprawidłowości najpierw ustalić ich przyczynę i zaburzoną funkcję, by dopiero na tej podstawie dobrać odpowiednie postępowanie.