Zmęczenie może być zupełnie naturalną reakcją na brak snu, przeciążenie, stres czy niezdrowy styl życia. Czasem jednak jest sygnałem choroby lub skutkiem działania leków. Bywa też tak, że mimo dokładnej diagnostyki nie udaje się znaleźć jednej jego przyczyny – wówczas mówi się o zespole przewlekłego zmęczenia. Jeśli masz podejrzenie, że ten problem dotyczy również Ciebie, przyjrzyj się bliżej temu, co właściwie kryje się pod słowem „zmęczenie”.

„Jestem zmęczony(-na)”

„Odczuwam ciągle zmęczenie” – to jedno z tych zdań, które lekarz słyszy bardzo często. Problem w tym, że zmęczenie dla każdego może oznaczać coś innego.

Możemy na przykład mierzyć się z brakiem energii, który sprawia, że nawet codzienne czynności wymagają więcej wysiłku niż dawniej. Możemy mieć poczucie osłabienia, czyli rzeczywistego spadku siły mięśniowej, wskutek czego trudniej nam wejść po schodach, wstać z krzesła albo utrzymać coś w rękach. Możemy być także senni – przysypiać w ciągu dnia, mieć trudności z utrzymaniem czuwania i nieustannie walczyć z chęcią pójścia na drzemkę. Możemy też mieć wrażenie, że fizycznie damy radę działać, ale nasz mózg pracuje „na zwolnionych obrotach” i trudniej nam się skupić, zapamiętywać informacje czy znaleźć właściwe słowo.

Naukowcy jak dotąd nie opracowali uniwersalnego sposobu pomiaru zmęczenia. To właśnie dlatego zrozumienie, co dokładnie pacjent ma na myśli, mówiąc o zmęczeniu, jest pierwszym krokiem do dobrej diagnostyki. Za tym odczuciem mogą bowiem stać bardzo różne przyczyny – od niewystarczającego lub nieprawidłowego snu, nadmiernego wysiłku, przez niedokrwistość i zaburzenia endokrynologiczne, po choroby przewlekłe, zaburzenia nastroju czy działania niepożądane leków.

Kiedy problemem nie jest brak energii, ale brak dobrego snu

W czasie snu zachodzą złożone procesy związane między innymi z regulacją emocji, pracy mózgu, pamięci, metabolizmu i układu odpornościowego. Jeżeli sen jest zbyt krótki, często przerywany, niezsynchronizowany z naszym rytmem dobowym albo zaburzony przez chorobę, w ciągu dnia możemy zaobserwować u siebie zmęczenie, problemy z koncentracją, rozdrażnienie i spadek wydolności.

Jedną z najprostszych przyczyn przewlekłego zmęczenia jest po prostu długo trwający niedobór snu. Jeśli regularnie śpimy mniej, niż potrzebuje nasz organizm, „dług snu” może stopniowo odbijać się na naszym funkcjonowaniu w ciągu dnia.

Zaburzenia snu mogą współistnieć między innymi z depresją, permanentnym bólem, chorobami somatycznymi czy przewlekłym stresem. Pojawiają się wtedy często problemy z zasypianiem, częste wybudzenia w nocy albo zbyt wczesne budzenie się. W konsekwencji czujemy następnego dnia zmęczenie, pogorszenie koncentracji oraz często także nasilenie objawów choroby podstawowej.

Możemy również spać wystarczająco długo, ale w czasie, który nie jest w zgodzie z naszym zegarem biologicznym. Praca zmianowa, nieregularne godziny snu, bardzo późne zasypianie czy zaburzenia rytmu dobowego mogą sprawić, że sen nie jest odpowiednio zsynchronizowany z porą, w której organizm powinien odpoczywać. W efekcie rano możemy mieć ogromną trudność z rozbudzeniem, a w ciągu dnia funkcjonować na obniżonych obrotach.

Czasem nasz sen jest przerywany, choć nie zdajemy sobie z tego sprawy. Szczególnie ważnym przykładem jest obturacyjny bezdech senny. Podczas snu dochodzi wtedy wielokrotnie do zwężenia lub zamknięcia górnych dróg oddechowych. Organizm reaguje na zaburzenie oddychania, co prowadzi do powtarzających się wybudzeń. Nie muszą to być świadome, długie przebudzenia, które rano pamiętamy. Mimo to sen traci swoją ciągłość i jakość. W związku z tym w ciągu dnia mogą pojawić się takie problemy, jak senność, zmęczenie, trudności z koncentracją i pamięcią, poranne bóle głowy czy uczucie niewyspania.

Kiedy źródłem zmęczenia może być psychika? Depresja, lęk i przewlekły stres

Do lekarza POZ zgłasza się wiele osób z problemem przewlekłego zmęczenia, u podłoża którego leży depresja. W systematycznym przeglądzie i metaanalizie obejmującej osoby zgłaszające zmęczenie depresję stwierdzano u około 18,5% pacjentów. Dla porównania anemia występowała u około 2,8%, a nierozpoznany nowotwór u około 0,6%. Liczby te dobrze pokazują, dlaczego zdrowie psychiczne powinno być uwzględniane podczas diagnostyki zmęczenia.

Utrzymujący się lęk to nie tylko zbędne „zamartwianie się”. Może wiązać się z ciągłym napięciem, trudnościami z odpoczynkiem, zaburzeniami snu, problemami z koncentracją i poczuciem stałego bycia „w gotowości”. Jeżeli taki stan trwa tygodniami lub miesiącami, pacjent może czuć sięwyczerpany.

Krótkotrwały stres jest normalną reakcją organizmu. Problem pojawia się wtedy, gdy sytuacja stresowa trwa miesiącami i borykamy się z przewlekłym przeciążeniem zawodowym, problemami rodzinnymi czy trudnościami finansowymi. Powoduje to brak poczucia bezpieczeństwa i ciągłą presję. W takim przypadku zmęczenie może być jednym z sygnałów, że organizm i psychika od dawna funkcjonują pod dużym obciążeniem.

Czy przewlekłe zmęczenie może oznaczać niedobory witamin i minerałów?

Niedobór żelaza a zmęczenie

Niedokrwistość, czyli anemia, oznacza zmniejszenie stężenia hemoglobiny poniżej wartości prawidłowych dla danej osoby. Hemoglobina znajduje się w krwinkach czerwonych i odpowiada między innymi za transport tlenu. Jedną z przyczyn niedokrwistości może być między innymi niedobór żelaza.

Co więcej, niedobór żelaza może się pojawić, zanim rozwinie się niedokrwistość. Organizm bowiem najpierw zużywa zapasy żelaza, a gdy te są na wyczerpaniu pojawia się problem z produkcją hemoglobiny. WHO zwraca uwagę, że niedobór żelaza może wiązać się ze zmęczeniem i pogorszeniem wydolności również przy braku anemii.

Badania nad osobami z niedoborem żelaza, ale bez niedokrwistości sugerują, że u części z nich uzupełnienie żelaza zmniejsza subiektywnie odczuwane zmęczenie. W metaanalizie randomizowanych badań suplementacja żelaza wiązała się ze zmniejszeniem zmęczenia, choć nie wykazano poprawy obiektywnie mierzonej wydolności fizycznej.

Niedobór witaminy B12 a zmęczenie

Do przewlekłego zmęczenia mogą również przyczyniać się niedobory innych składników, szczególnie witaminy B12, a w odpowiednim kontekście klinicznym także kwasu foliowego.

Niedobór B12 może powodować niedokrwistość, ale również objawy neurologiczne i poznawcze, na przykład zaburzenia czucia, problemy z równowagą, trudności z koncentracją czy tzw. „mgłę mózgową”. Co ważne, aktualne wytyczne NICE podkreślają, że brak anemii lub makrocytozy nie wyklucza niedoboru witaminy B12.

Dlatego badanie poziomu witaminy B12 może być uzasadnione nie tylko wtedy, gdy morfologia wykazuje typową niedokrwistość, ale również przy określonych objawach i czynnikach ryzyka.

Hormony i metabolizm — kiedy organizm nie ma „paliwa”?

Niektóre choroby endokrynologiczne i metaboliczne mogą powodować przewlekłe zmęczenie. Do najważniejszych należą między innymi niedoczynność tarczycy, cukrzyca oraz zaburzenia elektrolitowe. Znacznie rzadziej przyczyną może być niewydolność nadnerczy.

Niedoczynność tarczycy

Tarczyca produkuje hormony, które wpływają między innymi na tempo przemian metabolicznych. W niedoczynności tarczycy organizm funkcjonuje w pewnym sensie „wolniej”. Stąd takie objawy, jak:

• zmęczenie i brak energii,
• senność,
• uczucie zimna,
• przyrost masy ciała,
• zaparcia,
• sucha skóra,
• spowolnienie,
• problemy z koncentracją,
• obniżony nastrój.

Dlatego zbadanie funkcji tarczycy może być jednym z kierunków diagnostyki, kiedy odczuwamy przewlekłe zmęczenie.

Cukrzyca

Zmęczenie może być również objawem cukrzycy, zwłaszcza gdy stężenie glukozy jest chronicznie podwyższone.

Organizm ma wówczas problem z prawidłowym wykorzystaniem glukozy jako źródła energii. Pacjent może jednocześnie odczuwać zwiększone pragnienie, częściej oddawać mocz, chudnąć bez wyraźnej przyczyny lub mieć zaburzenia widzenia.

Z drugiej strony cukrzyca przez długi czas może przebiegać skąpoobjawowo. Dlatego u osób z wysokim ryzykiem zachorowania albo objawami badanie gospodarki węglowodanowej może być ważnym elementem diagnostyki zmęczenia. W praktyce wykorzystuje się między innymi oznaczenie glukozy i HbA1c.

Elektrolity i znaczenie ich prawidłowego stężenia

Sód, potas, wapń i inne elektrolity są potrzebne do prawidłowego funkcjonowania mięśni, nerwów i wielu procesów komórkowych.

Zaburzenia ich stężeń mogą powodować:

• osłabienie,
• zmęczenie,
• skurcze mięśni,
• zaburzenia koncentracji,
• zawroty głowy,
• kołatanie serca,
• przy znacznych odchyleniach również poważniejsze objawy neurologiczne lub kardiologiczne.

Zaburzenia elektrolitowe mogą mieć wiele przyczyn – od odwodnienia, poprzez skutki uboczne przyjmowania leków, aż po choroby nerek, przewodu pokarmowego czy układu hormonalnego.

A co z nadnerczami?

Niewydolność nadnerczy może powodować silne i narastające zmęczenie. Zwłaszcza choroba Addisona (pierwotna niedoczynność nadnerczy) może powodować przewlekłe zmęczenie, osłabienie, spadek masy ciała czy niskie ciśnienie, ale sama w sobie jest rzadka (dotyczy około 1 na 7–10 tysięcy osób). Dlatego nie każde przewlekłe zmęczenie powinno automatycznie kierować diagnostykę w stronę niewydolności nadnerczy. Znaczenie mają objawy towarzyszące i obraz kliniczny, który może uzasadniać wykonanie odpowiednich badań hormonalnych.

Kiedy zmęczenie może być objawem choroby przewlekłej?

Zmęczenie jest czasami jednym z objawów choroby, która rozwija się w organizmie. Jakie schorzenia mogą w taki sposób dawać o sobie znać? Ich lista jest długa. Przewlekłe zmęczenie może towarzyszyć między innymi:

• niewydolności serca,
• przewlekłym chorobom płuc,
• przewlekłej chorobie nerek,
• chorobom wątroby,
• chorobom zapalnym i autoimmunologicznym,
• chorobom neurologicznym,
• chorobom nowotworowym.

Nie oznacza to jednak, że osoba, która od kilku miesięcy czuje się zmęczona, powinna obawiać się jednej z tych chorób. Wśród pacjentów zgłaszających się do lekarza poważna choroba somatyczna okazuje się przyczyną zmęczenia stosunkowo rzadko. W dużym systematycznym przeglądzie badań oszacowano jej częstość tylko na około 4,3%.

Czy to naprawdę choroba, czy może działanie leku?

Zmęczenie i senność należą do częstych działań niepożądanych wielu leków. Nie oznacza to oczywiście, że każdy pacjent przyjmujący leki będzie się czuł zmęczony. Warto jednak zawsze uwzględnić możliwość, że leczenie wpływa na poziom energii, koncentrację, sprawność psychomotoryczną albo jakość snu.

Do grup leków, które mogą mieć takie działanie, należą między innymi:

• benzodiazepiny i część leków nasennych,
• opioidy,
• niektóre leki przeciwpadaczkowe,
• określone leki przeciwhistaminowe, szczególnie starszych generacji,
• część leków psychiatrycznych,
• pewne leki działające na układ nerwowy i układ krążenia.

Jeżeli podejrzewamy, że lek powoduje zmęczenie, nie oznacza to, że należy go odstawić. Nagłe odstawienie może być niebezpieczne lub spowodować nawrót leczonej choroby. Z takim problemem należy zgłosić się do lekarza i z nim ustalić dalsze postępowanie.

Kiedy zmęczenie staje się chorobą. Czym jest ME/CFS i jak się je rozpoznaje?

ME/CFS (myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome), czyli zespół przewlekłego zmęczenia, jest konkretnym zespołem chorobowym, w którym zmęczenie stanowi tylko jeden z elementów znacznie szerszego obrazu.

Cztery symptomy ME/CFS

Według aktualnych wytycznych NICE u osoby z podejrzeniem ME/CFS powinny występować cztery kluczowe grupy objawów:

1. Wyniszczająca męczliwość – jest to nowe, istotne ograniczenie zdolności do wykonywania dotychczasowych aktywności. Nie wynika ono po prostu z nadmiernego wysiłku i nie ustępuje w wystarczającym stopniu po odpoczynku.
2. Powysiłkowe pogorszenie objawów (PEM) – u zdrowej osoby po większym wysiłku może pojawić się zmęczenie, bolesność mięśni czy potrzeba odpoczynku. Organizm stopniowo wraca jednak do stanu wyjściowego. Z kolei u chorujących na ME/CFS wysiłek może doprowadzić do nieproporcjonalnego pogorszenia samopoczucia. Co więcej, objawy często występują z opóźnieniem (pojawiają się po kilku, a nawet kilkudziesięciu godzinach) i mogą utrzymywać się przez wiele dni lub dłużej. Nasilenie symptomów następuje nie tylko po wysiłku fizycznym. Wyzwalaczem może być również długotrwała koncentracja, stres, aktywność społeczna czy inne obciążenie organizmu.
3. Sen nieprzynoszący regeneracji lub zaburzenia snu – pacjent może przespać odpowiednią liczbę godzin, a mimo to obudzić się tak, jakby sen nie przyniósł oczekiwanej regeneracji.
4. Trudności poznawcze – często opisywane jako „mgła mózgowa” problemy z koncentracją, pamięcią krótkotrwałą, znajdowaniem słów, przetwarzaniem informacji czy wykonywaniem kilku zadań jednocześnie.

Do tego mogą dochodzić objawy, takie jak:

• bóle mięśni lub stawów (bez rumienia i obrzęku),
• bóle głowy (przebiegające inaczej niż zwykle lub ze zmianą natężenia),
• objawy przypominające infekcję (ból gardła, tkliwe węzły chłonne),
• nadwrażliwość na bodźce,
• objawy związane z pionizacją, takie jak zawroty głowy i kołatanie serca.

Czy istnieje badanie, które potwierdza ME/CFS?

Nie ma obecnie pojedynczego badania krwi, badania obrazowego ani biomarkera, które pozwalałyby na potwierdzenie ME/CFS. Rozpoznanie opiera się na charakterystycznym zestawie objawów, ich przebiegu, badaniu lekarskim oraz wykluczeniu innych chorób, które mogłyby lepiej tłumaczyć dolegliwości.

Kryteria NAM (National Academy of Medicine) z 2015 r. wymagają utrzymywania się istotnego ograniczenia funkcjonowania i objawów przez ponad 6 miesięcy. Nowsze wytyczne NICE (National Institute for Health and Clinical Excellence) przyjęły mniej rygorystyczne czasowo podejście – ME/CFS można rozpoznać po 3 miesiącach utrzymywania się charakterystycznych objawów, jeśli nie są one związane z inną chorobą. Podejrzenie można natomiast wysunąć już po 6 tygodniach u dorosłych, jeśli występuje pełny charakterystyczny zestaw objawów.

Podobny do przedstawionego zbioru symptomów może pojawić się w wielu innych stanach chorobowych. Dlatego lekarz powinien zebrać dokładny wywiad, przeprowadzić badanie fizykalne i zlecić badania odpowiednie do sytuacji klinicznej.

Jaka jest przyczyna powstania zespołu przewlekłego zmęczenia?

Przyczyna zespołu przewlekłego zmęczenia (ME/CFS) nie jest obecnie znana. Najprawdopodobniej nie istnieje jeden czynnik odpowiedzialny za rozwój choroby lecz współdziałają tu różne mechanizmy biologiczne i środowiskowe. Badania wskazują na możliwe zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego, metabolizmu energetycznego, układu nerwowego oraz regulacji hormonalnej, a także na udział czynników genetycznych. Rozważany jest również wpływ zaburzeń snu i rytmu dobowego. Są to jednak obszary intensywnych badań, a nie ustalone mechanizmy przyczynowe.

Jak leczy się zespół przewlekłego zmęczenia?

Niestety, nie znamy dziś leczenia, które usuwałoby przyczynę ME/CFS. Nie oznacza to jednak, że pacjentowi nie można pomóc. Leczenie polega przede wszystkim na rozpoznaniu i łagodzeniu poszczególnych objawów oraz takim planowaniu codziennej aktywności, aby nie doprowadzać do charakterystycznego dla tej choroby pogorszenia po wysiłku (PEM).

W praktyce oznacza to poznanie własnych granic i takie rozłożenie aktywności fizycznej, poznawczej i emocjonalnej, aby pozostawać w zakresie, który organizm jest w stanie tolerować. ME/CFS nie powinno się leczyć poprzez sztywny program stopniowego zwiększania wysiłku niezależnie od objawów. Jeżeli aktywność przekracza możliwości organizmu i wywołuje PEM, zwiększanie wysiłku może pogorszyć stan pacjenta. Ewentualna aktywność fizyczna powinna być więc dostosowana do indywidualnej tolerancji i aktualnego stanu chorego.

Podsumowanie

Najczęściej odczucie zmęczenia wynika z prostych przyczyn, które przyczyn, które możemy w mniejszym lub większym stopniu wyeliminować. Inaczej jest w przypadku przewlekłego zmęczenia. Tu najważniejszym celem leczenia nie jest zmuszenie organizmu do działania „jak dawniej”, lecz znalezienie takiego sposobu funkcjonowania, który pozwala ograniczyć zaostrzenia objawów i możliwie najlepiej wykorzystać aktualne możliwości pacjenta.