Otyłość jest chorobą przewlekłą. Jej rozwój zależy od wielu oddziałujących na siebie czynników – biologicznych, środowiskowych, psychologicznych i społecznych. Wbrew powszechnym przekonaniom nie jest wyłącznie przejawem „braku silnej woli”. To złożone zaburzenie wymagające świadomego leczenia i długofalowych działań naprawczych. Bez odpowiedniego postępowania otyłość nie ustępuje samoistnie. W tym artykule postaramy się odpowiedzieć na pytanie: jak dać sobie radę z nadmiernymi kilogramami i wrócić do zdrowia.

Przyczyny i konsekwencje nadwagi i otyłości

Główną przyczyną rozwoju otyłości jest dodatni bilans energetyczny. Oznacza to, że wraz z pożywieniem dostarczamy organizmowi więcej energii, niż jest on w stanie wykorzystać na podstawową przemianę materii, utrzymanie stałej temperatury ciała oraz codzienną aktywność fizyczną. Nadwyżka energii zostaje więc zmagazynowana w postaci tkanki tłuszczowej.

Niestety nadmierna masa ciała nie pozostaje obojętna dla zdrowia. Następstwem nadmiaru trzewnej tkanki tłuszczowej jest rozwój różnych zaburzeń, które nie tylko pogarszają nasz komfort życia, ale również mogą to życie skrócić. Możemy je podzielić na dwie grupy:

1. Powikłania metaboliczne – są związane z przewlekłym stanem zapalnym i zmianą aktywności hormonalnej tkanki tłuszczowej. Należą do nich m.in. stan przedcukrzycowy i cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, miażdżyca naczyń krwionośnych i jej konsekwencje, stłuszczeniowe zapalenie wątroby, upośledzenie czynności nerek, a nawet nowotwory.
2. Powikłania niemetaboliczne – nadmierny ciężar ciała może być przyczyną m.in. choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych, biodrowych i stawów kręgosłupa. Zwiększa też ryzyko powstania hemoroidów, żylaków kończyn dolnych, żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, niewydolności układu limfatycznego, zaburzeń oddychania. Nadmiar tłuszczu trzewnego sprzyja rozwojowi kamicy pęcherzyka żółciowego, refluksu czy przepukliny rozworu przełykowego. Często może też występować wysiłkowe nietrzymanie moczu. Skóra osoby otyłej jest również bardziej podatna na infekcje, alergie i zmiany struktury (rozstępy, przebarwienia rogowacenie). Charakterystyczna dla ludzi otyłych jest także wzmożona potliwość ciała.

Nie zapominajmy też o psychologicznych konsekwencjach otyłości. Jest to choroba, która często prowadzi do niskiej samooceny, co może skutkować izolacją społeczną, rozwojem depresji i zaburzeń lękowych.

Nadwaga a otyłość – czym się różnią

Obiektywną ocenę masy ciała oraz ryzyka zdrowotnego związanego z nadwagą i otyłością umożliwiają różne wskaźniki i badania antropometryczne, pozwalające ocenić zarówno zawartość tkanki tłuszczowej, jak i jej rozmieszczenie w organizmie.

BMI

Aby ocenić, czy nie ważymy zbyt dużo, powinniśmy obliczyć swoje BMI (Body Mass Index). Jest to wskaźnik masy ciała, który pomaga ocenić, czy nasza waga jest odpowiednia w stosunku do wzrostu. Oblicza się go według wzoru:

BMI = masa ciała (kg) : wzrost2(m2)

Pomiar masy ciała najlepiej wykonać rano, na czczo, najlepiej w samej bieliźnie i bez butów. Wzrost również należy zmierzyć bez butów.

Interpretacja BMI u dorosłych

• < 18,5 – niedowaga
• 18,5–24,9 – prawidłowa masa ciała
• 25–29,9 – nadwaga
• ≥ 30 – otyłość

Warto zauważyć jednak, że jeśli mamy „tylko” nadwagę, ale stosunek obwodu talii do wzrostu >0,5 oraz cierpimy na różne dolegliwości związane z nadmiarem tkanki tłuszczowej, to też możemy mówić o chorobie otyłościowej.

Trzeba także zwrócić uwagę na fakt, że nie całkowita masa ciała jest odpowiedzialna za zwiększenie ryzyka chorób, lecz ilość tzw. tłuszczu trzewnego. Dlatego sportowcy mogą mieć wysokie BMI mimo niskiego poziomu tkanki tłuszczowej.

Analiza składu ciała

Jednym z badań używanych w diagnostyce otyłości jest analiza składu ciała metodą impedancji bioelektrycznej. Badanie to umożliwia określenie procentowej zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie. O otyłości można mówić, jeśli  zawartość tłuszczowej masy ciała (Body Fat Percentage) przekracza 25% u mężczyzn oraz 35% u kobiet. Wartości pośrednie mogą wskazywać już na nadwagę. Należy jednak pamiętać, że dokładność pomiaru zależy od jakości używanego analizatora, dlatego najlepiej wykonywać badanie przy użyciu wiarygodnych i certyfikowanych urządzeń.

Pomiar obwodu talii

Istotnym elementem oceny ryzyka zdrowotnego są także wskaźniki antropometryczne, określające rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. Szczególnie niebezpieczna dla zdrowia jest otyłość brzuszna, związana z odkładaniem się tłuszczu w okolicy jamy brzusznej i narządów wewnętrznych. W praktyce ocenia się ją między innymi poprzez pomiar obwodu talii. Za wartości zwiększające ryzyko powikłań uznaje się obwód talii wynoszący co najmniej 88 cm u kobiet oraz 102 cm u mężczyzn.

Wskaźnik talia/wzrost i talia/biodra

Coraz częściej wykorzystuje się również wskaźnik talia/wzrost (WHtR), obliczany jako stosunek obwodu talii do wzrostu. Wartość przekraczająca 0,5 może wskazywać na podwyższone ryzyko chorób sercowo-metabolicznych niezależnie od płci. Pomocniczo stosuje się także wskaźnik talia/biodra (WHR), który pozwala ocenić rozmieszczenie tkanki tłuszczowej i ryzyko występowania otyłości typu brzusznego. Wartość >0,85 u kobiet i >0,9 u mężczyzn wskazuje na otyłość brzuszną.

Dlaczego tyjemy?

Najczęstszą (odpowiedzialną za 90% przypadków) przyczyną otyłości jest codzienne spożywanie nadmiernej ilości kalorii. Jest to tzw. otyłość pierwotna.

Wiele osób żyjących z nadmierną masą ciała ma poczucie, że „przecież niewiele je”. Tymczasem problem często nie wynika wyłącznie z ilości spożywanego jedzenia, lecz z jego wartości energetycznej. Gdyby dokładnie przeanalizować tabele kaloryczne popularnych produktów, mogłoby się okazać, że nawet niewielka porcja ulubionej przekąski dostarcza bardzo dużej ilości energii. Mówimy wówczas o wysokiej gęstości energetycznej produktu, czyli dużej liczbie kilokalorii przypadających na niewielką masę pokarmu.

Szczególnie niekorzystna pod tym względem jest żywność wysokoprzetworzona, bogata w dodane tłuszcze i cukry proste, w tym syrop glukozowo-fruktozowy, a jednocześnie uboga w błonnik pokarmowy. Tymczasem błonnik między innymi zwiększa uczucie sytości oraz ogranicza nadmierne wchłanianie energii. Produkty wysokoprzetworzone łatwo więc spożywać w nadmiarze, często nawet nie zauważając, jak dużo kalorii dostarczamy organizmowi.

Naturalne mechanizmy regulujące głód i sytość zwykle dobrze chronią nas przed przejadaniem się. Kiedy słuchamy sygnałów wysyłanych przez organizm i jemy w odpowiedzi na rzeczywisty głód, znacznie rzadziej popadamy w nadmierne spożycie pokarmu. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy codzienny pośpiech, nieregularny tryb życia czy stres zaburzają prawidłowe nawyki żywieniowe. W takich sytuacjach łatwo sięgać po szybkie, gotowe przekąski lub traktować jedzenie jako sposób rozładowywania napięcia emocjonalnego.

Nieregularne spożywanie posiłków może dodatkowo rozregulowywać mechanizmy odpowiedzialne za odczuwanie głodu i sytości. Pomijanie posiłków w ciągu dnia często kończy się wieczornym napadem głodu, podczas którego znacznie trudniej kontrolować ilość spożywanego jedzenia. W efekcie organizm otrzymuje nadmiar energii, który stopniowo odkłada się w postaci tkanki tłuszczowej.

W około 10% przypadków otyłość może się rozwinąć na skutek przyczyn od nas niezależnych. Są to:

• predyspozycje genetyczne wywołujące hiperfagię (czyli nadmierne, patologicznie zwiększone łaknienie prowadzące do spożywania zbyt dużych ilości pokarmu) i zaburzenia podstawowej przemiany materii,
• niektóre choroby endokrynologiczne takie jak zespół Cushinga lub niedoczynność tarczycy,
• zaburzenia funkcji podwzgórza,
• skutki uboczne przyjmowania niektórych leków.

W takich przypadkach niezbędna jest pomoc lekarza.

Przerost tłuszczu trzewnego – skutki dla zdrowia

Adipocyty to komórki tłuszczowe, czyli podstawowe komórki budujące tkankę tłuszczową. Ich główną funkcją jest magazynowanie energii w postaci tłuszczu (triglicerydów).

Poza przechowywaniem tłuszczu adipocyty:

• wydzielają hormony i substancje biologicznie czynne (np. leptynę, adiponektynę, cytokiny),
• wpływają na apetyt i metabolizm,
• uczestniczą w regulacji gospodarki glukozowej – wpływają m.in. na wrażliwość komórek na insulinę, czyli na to, jak skutecznie organizm wykorzystuje insulinę do kontrolowania poziomu glukozy we krwi,
• biorą udział w procesach zapalnych.

Nadmiar energii powoduje powiększanie się adipocytów w trzewnej tkance tłuszczowej. Z czasem komórki te stają się gorzej ukrwione i niedotlenione, co prowadzi do napływu komórek układu odpornościowego – monocytów. Monocyty przekształcają się w makrofagi wydzielające cytokiny prozapalne. Z czasem także same adipocyty zaczynają wydzielać cytokiny.

W efekcie rozwija się przewlekły stan zapalny oraz zaburzenie funkcji hormonalnej tkanki tłuszczowej, co prowadzi do insulinooporności. Tkanka tłuszczowa staje się mniej wydolnym magazynem energii i nasila się w niej lipoliza. Skutkiem tego do krwi uwalniane są nadmierne ilości wolnych kwasów tłuszczowych.

Wolne kwasy tłuszczowe odkładają się w miejscach, w których nie powinno ich być: w wątrobie i mięśniach szkieletowych. W wątrobie powodują stłuszczenie oraz insulinooporność, co nasila glukoneogenezę (prowadząc do nieprawidłowej glikemii na czczo) oraz syntezę triglicerydów. W mięśniach wywołują stłuszczenie i insulinooporność, co zmniejsza zużycie glukozy i prowadzi do nietolerancji węglowodanów.

Postępująca insulinooporność prowadzi do kompensacyjnej hiperinsulinemii, czyli zwiększonego wydzielania insuliny przez komórki β w trzustce. Z czasem, pod wpływem wielu czynników, dochodzi do apoptozy (zaprogramowanej śmierci) komórek β wysp trzustkowych i rozwoju cukrzycy typu 2.

Walka z nadwagą i otyłością – od czego zacząć?

Choć najczęstszą przyczyną nadmiernej masy ciała pozostaje dodatni bilans energetyczny, czyli dostarczanie organizmowi większej ilości energii, niż jest on w stanie zużyć, warto spojrzeć na problem szerzej i dokładniej przeanalizować własną historię związaną z wagą. Do otyłości bardzo rzadko prowadzi tylko jeden czynnik. Zwykle wpływa na nią wiele elementów dotyczących stylu życia, nawyków, emocji oraz środowiska, w którym funkcjonujemy.

Szczególnie istotne jest pytanie: dlaczego wcześniejsze próby redukcji masy ciała nie przyniosły trwałych efektów? Być może z domu rodzinnego wynieśliśmy nieprawidłowe nawyki żywieniowe i brak przyzwyczajenia do regularnego ruchu. Bardzo często problemem okazuje się jednak nieregularny tryb życia, jedzenie w pośpiechu, brak czasu na przygotowywanie wartościowych posiłków oraz zmęczenie, które po całym dniu skutkuje brakiem energii do aktywności fizycznej. Coraz większą rolę odgrywają również czynniki emocjonalne.

Wiele osób wykorzystuje jedzenie jako sposób radzenia sobie ze stresem, napięciem lub trudnymi emocjami. Pojawia się zajadanie stresu, zespół napadowego objadania się, nocne podjadanie czy wręcz kompulsywne spożywanie pokarmów. W takich sytuacjach skuteczne leczenie otyłości nie może ograniczać się jedynie do diety – konieczne staje się także zadbanie o zdrowie psychiczne oraz nauczenie się lepszych metod regulowania emocji i napięcia.

Nie zawsze jesteśmy w stanie szybko wyeliminować źródła stresu obecne w codziennym życiu. Łatwo powiedzieć: „zmień pracę”, „spłać kredyt”, „unikaj toksycznych relacji” czy „znajdź czas na odpoczynek i hobby”. W praktyce bywa to jednak znacznie trudniejsze, szczególnie gdy przewlekły stres zaczyna dominować nad codziennym funkcjonowaniem.

Dlatego warto skorzystać z pomocy specjalistów. Rozmowa z psychoterapeutą może pomóc lepiej zrozumieć własne emocje, znaleźć sposoby radzenia sobie z napięciem oraz nauczyć się technik relaksacyjnych. W niektórych przypadkach pomocne mogą okazać się również ziołowe preparaty wspomagające redukcję napięcia i poprawę jakości snu, takie jak HARMONIX, a czasem, jeśli lekarz uzna to za konieczne, także odpowiednio dobrane leczenie farmakologiczne.

Dlaczego w leczeniu otyłości należy zgłosić się do lekarza?

W przypadku nadwagi i otyłości konsultacja lekarska powinna być jednym z pierwszych kroków rozpoczynających proces leczenia. Otyłość jest bowiem chorobą przewlekłą, która może mieć wiele przyczyn i konsekwencji zdrowotnych. Zadaniem lekarza jest nie tylko ocena stopnia nadmiernej masy ciała, ale także sprawdzenie, czy za problemem nie stoją inne schorzenia lub stosowane leki, wpływające na metabolizm oraz regulację apetytu.

Podczas wizyty lekarz oceni ogólny stan zdrowia i sprawdzi, czy otyłość nie doprowadziła już do powikłań dotyczących różnych narządów i układów organizmu. Podstawowa diagnostyka obejmuje między innymi pomiar ciśnienia tętniczego, ocenę rytmu serca, obecności żylaków, obrzęków oraz zmian przeciążeniowych w obrębie stawów.

Dokładne określenie przyczyn problemu oraz opracowanie indywidualnego planu postępowania może znacząco podnieść motywację do leczenia. Warto wspólnie z lekarzem ustalić realistyczne cele terapii, a także omówić możliwe trudności i ograniczenia, które mogą wpływać na tempo redukcji masy ciała, na przykład współistniejące choroby lub konieczność stosowania leków sprzyjających tyciu.

Leczenie otyłości

Leczenie otyłości powinno być dobrze zaplanowane i dopasowane do potrzeb konkretnego chorego. Aby poprawić stan zdrowia, a nawet osiągnąć remisję chorób związanych z otyłością, należy stopniowo zmniejszać masę ciała, a po osiągnięciu wymaganej wagi utrzymać ten efekt na stałe. W każdym przypadku będą miały zastosowanie:

• zmiana sposobu odżywiania – dieta złożona w przeważającej części ze zdrowych produktów,
• umiarkowany deficyt energetyczny – na początek należy obliczyć indywidualne zapotrzebowanie energetyczne a następnie odjąć od niego określoną ilość kalorii i tego się trzymać codziennie (1000 kcal mniej, aby chudnąć około 1 kg na tydzień, lub 500–600 kcal mniej, aby chudnąć około 0,5 kg na tydzień – jest to opcja uznawana za najbezpieczniejszą),
• zwiększenie aktywności fizycznej – warto wdrożyć łagodną aktywność fizyczną, taką jak spacer, szybki marsz, pływanie, taniec (przynajmniej 0,5 godziny dziennie), oraz 2 razy w tygodniu dołożyć do tego ćwiczenia siłowe z obciążeniem (ciężarki, gumy oporowe),
• terapia behawioralna – uczy ona między innymi tego, jak przeramować nieprawidłowy stosunek do jedzenia, kontrolować ilość spożywanych pokarmów, radzić sobie ze stresem, oraz wzmacnia motywację do zmian stylu życia.

U niektórych chorych, zwłaszcza tych, którzy cierpią na zaburzenia odżywiania lub depresję, konieczna może być psychoterapia. Czasem we współpracy z chorym włączona jest odpowiednia dla danej osoby farmakoterapia, szczególnie wtedy, gdy otyłość jest bardzo duża i metody niefarmakologiczne nie przynoszą spodziewanych rezultatów, a obciążenie następstwami otyłości jest bardzo wysokie. W najcięższych przypadkach lekarz może także zasugerować leczenie chirurgiczne. Ośrodki chirurgii bariatrycznej wykonują zabiegi mające na celu leczenie otyłości poprzez zmniejszenie objętości żołądka lub ograniczenie wchłaniania składników odżywczych z przewodu pokarmowego.

Otyłość można leczyć – zacznij dziś

Otyłość to choroba, ale taka, z którą można z sukcesem walczyć. Droga do zdrowia w przypadku tego zaburzenia bywa długa i wyboista. Ważne jednak, by pamiętać, że nie jest się w tym samemu. Odpowiednia pomoc medyczna, wsparcie bliskich i realistyczne podejście do zmiany nawyków mogą zdziałać więcej, niż się wydaje. Zdrowie jest procesem – nie musisz więc odnosić sukcesów od razu, ważne, aby zacząć działać.