Zmęczenie bez powodu, nawracające infekcje, trudności z koncentracją – to sygnały, które wiele osób ignoruje lub zrzuca na karb zabiegania i przeciążenia obowiązkami. Tymczasem za wieloma z nich może stać coś, co Cię zaskoczy: niedożywienie. Tak, to problem, który dotyka nie tylko ludność krajów rozwijających się. Dowiedz się, które grupy są najbardziej narażone na niedobory składników odżywczych i co możesz zrobić, żeby się przed nimi zabezpieczyć?

Czym jest niedożywienie? 

Niedożywienie to stan, w którym organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości energii, białka lub innych składników odżywczych, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania. Wbrew powszechnemu przekonaniu nie dotyczy on wyłącznie osób cierpiących głód. Może występować również u ludzi, którzy spożywają odpowiednią ilość kalorii, ale ich dieta jest uboga w ważne witaminy, składniki mineralne czy białko. Nawet osoby z otyłością mogą cierpieć na niedobory żelaza, witaminy D, witaminy B12 czy innych składników odżywczych, jeśli ich dieta jest źle zbilansowana.

W rezultacie organizm nie jest w stanie prawidłowo się regenerować ani zachowywać pełnej sprawności fizycznej i psychicznej. Układ odpornościowy również nie może pracować prawidłowo.

Niedożywienie to problem, który nie pojawia się z dnia na dzień. Pracujemy na nie przez długi czas i tak samo długo możemy nie zauważać jego objawów. Dlatego jego wczesne rozpoznanie ma duże znaczenie dla zdrowia.

Występowanie niedożywienia

Choć wydaje się to nieprawdopodobne, to ostrożne szacunki pokazują, że około jedna czwarta dorosłych Europejczyków powyżej 65. roku życia jest narażona na niedożywienie. Badania dowodzą, że ryzyko to rośnie wraz z wiekiem i jest wyższe u kobiet. Najmniejsze jest w środowisku domowym, a najwyższe w placówkach opieki doraźnej i długoterminowej.

Kliniczne niedożywienie najczęściej dotyczy pacjentów hospitalizowanych. Jednak i osoby starsze mieszkające samotnie bardzo często bywają niedożywione. Przyjrzyjmy się powodom tego problemu.

Przyczyny niedożywienia

Niedożywienie może wynikać zarówno z nieodpowiedniego sposobu żywienia, jak i z chorób, wieku czy sytuacji społecznej. W wielu przypadkach na jego rozwój wpływa jednocześnie kilka czynników.

Nieprawidłowa dieta

Najbardziej oczywistą przyczyną niedożywienia jest dostarczanie organizmowi zbyt małej ilości energii lub składników odżywczych. Problem może wynikać z ograniczonego dostępu do żywności, stosowania restrykcyjnych diet, nieregularnego spożywania posiłków lub diety ubogiej w białko, witaminy i składniki mineralne.

Choroby i stan zdrowia

Wiele schorzeń zwiększa ryzyko niedożywienia. Choroby przewlekłe, nowotworowe czy neurologiczne mogą prowadzić do utraty apetytu, trudności z przyjmowaniem pokarmów lub zaburzeń wchłaniania składników odżywczych. Niedożywienie może być następstwem wielu chorób układu pokarmowego, zwłaszcza tych, które prowadzą do zmniejszenia ilości przyjmowanego pokarmu, zaburzeń trawienia lub upośledzonego wchłaniania składników odżywczych, takich jak:

• nieswoiste choroby zapalne jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego),
• celiakia,
• przewlekłe zapalenie trzustki,
• ciężkie choroby wątroby,
• stany po rozległych operacjach przewodu pokarmowego, w tym po resekcjach jelita cienkiego czy żołądka.

Powyższe schorzenia ograniczają zdolność organizmu do efektywnego wykorzystania spożytego pożywienia. Dodatkowo niektóre choroby zwiększają zapotrzebowanie organizmu na energię i białko, co utrudnia utrzymanie prawidłowego stanu odżywienia.

Ryzyko niedożywienia wzrasta również u osób przyjmujących wiele leków jednocześnie. Zjawisko to, określane mianem polipragmazji, jest szczególnie częste wśród seniorów i pacjentów cierpiących na kilka chorób przewlekłych. Niektóre leki mogą zmniejszać apetyt, wywoływać nudności, zaburzać odczuwanie smaku lub utrudniać wchłanianie składników odżywczych. Dodatkowo duża liczba stosowanych preparatów zwiększa ryzyko działań niepożądanych wpływających na codzienne funkcjonowanie i sposób odżywiania.

Wiek

Na niedożywienie szczególnie narażone są osoby starsze, u których pojawiają się naturalne zmiany fizjologiczne, związane ze starzeniem się organizmu.

Z wiekiem dochodzi m.in. do osłabienia smaku i węchu, wolniejszego opróżniania żołądka oraz zmian w pracy jelit. Dodatkowo wraz z wiekiem słabnie „przyjemność jedzenia”, ponieważ bodźce smakowe i zapachowe są mniej intensywne, a układ nagrody w mózgu reaguje słabiej. Może to wpływać na zmniejszenie apetytu, gorsze trawienie oraz zaburzenia mikrobioty jelitowej, czyli „dobrych bakterii” w jelitach, które wspierają prawidłowe funkcjonowanie układu pokarmowego i odpornościowego.

U osób starszych obserwuje się także zaburzenia działania greliny (hormonu pobudzającego apetyt) oraz hormonów odpowiedzialnych za uczucie sytości. W efekcie pojawia się tendencja do mniejszego odczuwania głodu i szybszego uczucia pełności. To z kolei prowadzi do naturalnego ograniczenia ilości spożywanego jedzenia.

Co ważne, u osób starszych zmienia się nie tylko ilość jedzenia, ale także sposób, w jaki organizm wykorzystuje składniki odżywcze. Dochodzi do tzw. oporności anabolicznej, czyli osłabionej reakcji mięśni na białko i bodźce anaboliczne. W praktyce oznacza to, że nawet przy podobnym spożyciu białka organizm gorzej buduje i utrzymuje masę mięśniową, co sprzyja rozwojowi sarkopenii (utrata masy, siły oraz funkcji mięśni szkieletowych).

U osób starszych często występuje tzw. inflammaging – przewlekły, niskiego stopnia stan zapalny związany ze starzeniem się organizmu. Nie jest on tak intensywny jak podczas ostrej infekcji, ale utrzymuje się przez lata. Ponadto może:

• istotnie wpływać na zmniejszenie apetytu,
• nasilać utratę masy mięśniowej,
• zwiększać zapotrzebowanie organizmu na składniki odżywcze.

Ryzyko niedożywienia wzrasta również u niemowląt i małych dzieci, których organizmy intensywnie się rozwijają i mają wysokie zapotrzebowanie na składniki odżywcze.

Czynniki społeczne i ekonomiczne

Niedożywienie może być także konsekwencją ubóstwa, samotności, wykluczenia społecznego lub ograniczonego dostępu do opieki zdrowotnej. Osoby mieszkające samotnie, zwłaszcza seniorzy, częściej zaniedbują regularne i pełnowartościowe posiłki. Na stan odżywienia mogą wpływać również niski poziom wiedzy na temat żywienia oraz problemy finansowe utrudniające zakup wartościowej żywności.

Czynniki psychologiczne

Do niedożywienia mogą prowadzić również depresja, przewlekły stres, zaburzenia odżywiania oraz inne problemy psychiczne. Często powodują one utratę apetytu, zmianę nawyków żywieniowych lub celowe ograniczanie spożycia pokarmów. W razie tego typu trudności warto więc poszukać wsparcia. W sytuacji stresowej i w razie osłabionych funkcji trawiennych pomocna może być mieszanka ziołowa HARMONIX.

Niedobory mikroskładników odżywczych u osób starszych

Jedną z częstych, ale mniej widocznych form niedożywienia, szczególnie u osób starszych, są niedobory witamin i składników mineralnych. W przeciwieństwie do klasycznego niedożywienia, które wiąże się z utratą masy ciała, deficyt mikroskładników może narastać „w ukryciu” i przez długi czas pozostawać niezauważony.

U seniorów często obserwuje się zbyt niską podaż wielu ważnych mikroskładników, takich jak żelazo, cynk, witamina D, witamina C, witaminy z grupy B czy kwas foliowy. Ich niedobory mogą osłabiać odporność, pogarszać regenerację organizmu oraz wpływać na ogólną sprawność fizyczną i psychiczną.

Otyłość sarkopeniczna – ukryta forma zaburzeń stanu odżywiania

W kontekście zaburzeń stanu odżywienia warto wspomnieć również o otyłości sarkopenicznej – mimo prawidłowej masy ciała, a nawet nadwagi, organizm ma mniej aktywnej metabolicznie i funkcjonalnie tkanki mięśniowej, a jednocześnie nadmiar tkanki tłuszczowej. Taki stan jest szczególnie trudny do rozpoznania i dlatego sama masa ciała nie wystarcza do oceny stanu odżywienia – kluczowe znaczenie ma również analiza składu ciała.

Dodatkowo odkładanie się tłuszczu w obrębie mięśni pogarsza ich jakość i sprawia, że stają się one mniej wydajne. W efekcie dochodzi do osłabienia siły i sprawności fizycznej, mimo że zmiany masy ciała mogą nie być wyraźne.

Objawy i skutki zdrowotne niedożywienia

Objawy niedożywienia nie zawsze są łatwe do zauważenia. W początkowym okresie mogą być mało charakterystyczne i często są przypisywane zmęczeniu, stresowi lub procesowi starzenia. Z czasem jednak niedobory składników odżywczych zaczynają wpływać na funkcjonowanie całego organizmu.

Do najczęstszych skutków niedożywienia należą:

• niezamierzona utrata masy ciała (szczególnie alarmująca jest utrata wagi przekraczająca 5–10% w ciągu kilku miesięcy),
• osłabienie i przewlekłe zmęczenie,
• spadek siły mięśniowej,
• spadek gęstości kości,
• zmniejszony apetyt,
• problemy z koncentracją i pamięcią,
• częstsze infekcje,
• pogorszenie stanu skóry, włosów i paznokci,
• wolniejsze gojenie się ran.

Jak widzimy, długotrwałe niedożywienie może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Szczególnie niebezpieczne jest niedożywienie u osób starszych, ponieważ może ono przyczyniać się do utraty samodzielności, częstszych upadków i dłuższej rekonwalescencji po chorobach czy zabiegach. U dzieci natomiast może zaburzać prawidłowy wzrost i rozwój organizmu.

Jak powinna wyglądać dieta osoby starszej?

U osób starszych zapotrzebowanie na energię może się nieco zmniejszać (ze względu na mniejszą aktywność), ale jednocześnie rośnie znaczenie odpowiedniej podaży białka, które pomaga utrzymać masę mięśniową i zapobiega sarkopenii.

W praktyce zaleca się, aby dieta osoby starszej dostarczała około 25–30 kcal na kilogram masy ciała na dobę, choć wartość ta może się różnić w zależności od stanu zdrowia, aktywności i chorób współistniejących.

Kluczowym składnikiem jest białko. U seniorów jego podaż powinna być wyższa niż u młodych dorosłych i wynosić zwykle około 1,0–1,2 g/kg masy ciała na dobę, a u osób niedożywionych, po chorobie lub z sarkopenią nawet 1,2–1,5 g/kg masy ciała na dobę.

Równie ważne jest regularne spożywanie posiłków i ich odpowiednia jakość. Dieta powinna być różnorodna i bogata w produkty pełnoziarniste, warzywa, owoce, dobre źródła białka (np. nabiał, ryby, jaja, rośliny strączkowe) oraz zdrowe tłuszcze.

U osób starszych sama dieta często nie pokrywa w pełni zapotrzebowania na niektóre witaminy i składniki mineralne, dlatego w wybranych przypadkach konieczna może być suplementacja.

Najczęściej dotyczy to:

• witaminy D – ze względu na zmniejszoną syntezę w skórze; zwykle zaleca się 800–2000 IU dziennie, zależnie od masy ciała i stężenia we krwi;
• witaminy B12 – szczególnie u osób z obniżonym wchłanianiem; często wymaga suplementacji w dawkach ok. 250–500 µg/dobę doustnie lub w formie iniekcji w razie niedoboru;
• wapnia – jeśli podaż w diecie jest niewystarczająca, zwykle do około 1000–1200 mg/dobę łącznie z dietą;
• żelaza, cynku, kwasu foliowego – tylko w przypadku stwierdzonych niedoborów (nie rutynowo).

Warto podkreślić, że suplementacja powinna być dobrana indywidualnie, najlepiej na podstawie diety, chorób współistniejących i badań laboratoryjnych, ponieważ nadmiar niektórych składników również może być szkodliwy. Pomocne może być stosowanie preparatów witaminowo-mineralnych takich jak COLLANIX w płynie, których skład jest zbilansowany i bezpieczny do codziennego użycia.

Jak pobyt w szpitalu może sprzyjać niedożywieniu?

Choć szpital jest miejscem leczenia, sama hospitalizacja może zwiększać ryzyko pogorszenia stanu odżywienia.

Dzieje się tak między innymi dlatego, że:

• choroba zwiększa zapotrzebowanie organizmu na energię i białko,
• pacjent może mieć zmniejszony apetyt z powodu bólu, gorączki, stresu lub przyjmowanych leków,
• jedzenie podawane w szpitalu nie odpowiada przyzwyczajeniom żywieniowym pacjenta,
• przed badaniami i zabiegami konieczne bywają okresy pozostawania na czczo,
• występują nudności, wymioty lub biegunki utrudniające przyjmowanie pokarmów,
• problemy z przełykaniem lub żuciem ograniczają ilość spożywanego jedzenia,
• niepewność pacjenta związana z diagnozą i rokowaniami generuje stres, lęk i bezsenność wpływające na jakość trawienia,
• pobyt w szpitalu wiąże się zwykle ze znacznym zmniejszeniem aktywności fizycznej, co pogarsza pracę mięśni,
• unieruchomienie prowadzi do szybkiej utraty masy mięśniowej.

Pacjenci niedożywieni zwykle gorzej znoszą leczenie i wolniej wracają do zdrowia. Zwiększa się u nich ryzyko powikłań po zabiegach i operacjach oraz częściej są ponownie poddawani hospitalizacji. Z tego powodu podczas pobytu w szpitalu ważna jest regularna ocena stanu odżywienia i szybkie reagowanie na pierwsze oznaki pogorszenia.

Gdy pacjent zostanie wypisany do domu, jego organizm nadal potrzebuje odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych, aby wspierać gojenie, odbudowę tkanek oraz powrót do sprawności.

Leczenie niedożywienia

Leczenie niedożywienia polega przede wszystkim na uzupełnieniu niedoborów energii, białka i składników odżywczych oraz zahamowaniu utraty masy mięśniowej. Kluczowe znaczenie ma tu indywidualne podejście – inne potrzeby ma pacjent po operacji, inne osoba starsza, a jeszcze inne chory onkologiczny.

Jeżeli sama dieta nie wystarcza, stosuje się doustne suplementy pokarmowe (oral nutrition supplements, ONS). Są to specjalne preparaty o wysokiej gęstości odżywczej, które w niewielkiej objętości dostarczają dużo energii i białka. Dzięki temu pomagają osobom z obniżonym apetytem lub zwiększonym zapotrzebowaniem metabolicznym.

Pamiętajmy, że okres po hospitalizacji jest jednym z najważniejszych momentów w odbudowie stanu odżywienia i siły mięśniowej. Dlatego wsparcie żywieniowe często powinno być kontynuowane jeszcze przez kilka tygodni po wypisie.

Równie istotne jest to, aby ONS były traktowane jako element leczenia, a nie zamiennik posiłków, oraz by były przyjmowane regularnie, zwykle pomiędzy głównymi posiłkami.

Zespół ponownego odżywienia – dlaczego leczenie niedożywienia musi być ostrożne

Zespół ponownego odżywienia (ang. refeeding syndrome) to groźne zaburzenie metaboliczne. Może ono wystąpić u osób znacznie niedożywionych, gdy zbyt szybko się rozpocznie ich intensywne żywienie.

W czasie długotrwałego niedożywienia organizm przystosowuje się do ograniczonej podaży energii. Gdy nagle otrzymuje większą ilość pokarmu, dochodzi do gwałtownych zmian metabolicznych i zaburzeń gospodarki elektrolitowej. Najczęściej obserwuje się spadek stężenia fosforanów, a także potasu i magnezu. Mogą pojawić się zaburzenia pracy serca, mięśni oraz zatrzymanie płynów. W cięższych przypadkach może dojść do osłabienia mięśni oddechowych, niewydolności krążenia, zaburzeń rytmu serca, a także objawów neurologicznych, takich jak splątanie.

Dlatego w przypadku znacznego niedożywienia konieczne jest wsparcie lekarza i wykwalifikowanego dietetyka klinicznego.

Podsumowanie

Skuteczne leczenie niedożywienia wymaga edukacji pacjenta i monitorowania efektów, ponieważ dopiero połączenie diety, suplementacji i opieki medycznej daje realną szansę na poprawę stanu zdrowia.